Gần 80 năm qua, Nhà Trắng dường như luôn chứng kiến một quy luật khó lý giải, đó là đảng cầm quyền thường mất ghế tại Quốc hội trong mỗi kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ. Trong ngày 3/11 tới, Tổng thống Donald Trump và đảng Cộng hòa sẽ bước vào phép thử lịch sử ấy.

Lá phiếu của cử tri Mỹ vào ngày 3/11 tới đây (giờ Mỹ) sẽ quyết định đảng nào nắm quyền kiểm soát Quốc hội trong hai năm cuối nhiệm kỳ của Tổng thống Donald Trump. Kết quả cuộc đua tại Hạ viện và Thượng viện cũng sẽ định hình tương quan quyền lực giữa Nhà Trắng và Quốc hội, đồng thời tác động cục diện chính trị Mỹ trước thềm bầu cử Tổng thống năm 2028.

Liệu có phải quy luật lịch sử?

Mới đây, Hãng thông tấn Al Jazeera đã công bố thống kê đáng chú ý về 20 kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ trong giai đoạn 1946-2022. Theo đó, đảng của Tổng thống đương nhiệm thường mất ghế tại Hạ viện trong 18/20 kỳ bầu cử, với mức sụt giảm trung bình 26 ghế.

Những con số này chứng minh một quy luật chính trị gần như đã trở nên khá phổ biến tại Washington. Cứ hai năm sau khi Tổng thống nhậm chức, đảng cầm quyền lại đứng trước nguy cơ mất đi sự ủng hộ tại Quốc hội.

Trong 20 kỳ bầu cử được thống kê, chỉ có hai trường hợp ngoại lệ.

Năm 1998, đảng Dân chủ của Tổng thống Bill Clinton giành thêm ghế tại Hạ viện trong bối cảnh ông đối mặt với quá trình luận tội.

Đến năm 2002, đảng Cộng hòa dưới thời Tổng thống George W. Bush cũng tăng số ghế sau vụ khủng bố ngày 11/9/2001, khi an ninh quốc gia trở thành mối quan tâm hàng đầu của người dân Mỹ.

Hai ngoại lệ này cho thấy, những biến động chính trị đặc biệt có thể làm thay đổi lựa chọn của cử tri trong từng thời điểm, song chưa đủ để đảo ngược xu hướng kéo dài qua nhiều thập niên.

Ông Brad McMillan, chuyên gia thuộc Viện Lãnh đạo có nguyên tắc của Đại học Bradley, cũng nhấn mạnh sự bền vững của xu hướng này.

Theo ông, “kể từ sau Thế chiến thứ hai, trong các cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, đảng của Tổng thống đương nhiệm trung bình mất 26 ghế tại Hạ viện và 4 ghế tại Thượng viện”. Đây là sự dịch chuyển đã được ghi nhận qua nhiều thế hệ chính trị Mỹ.

Bởi vậy, dù Tổng thống không trực tiếp ra tranh cử, kết quả bầu cử giữa nhiệm kỳ vẫn được xem là thước đo quan trọng đối với mức độ tín nhiệm dành cho Nhà Trắng và chương trình nghị sự của đảng cầm quyền.

Tuy nhiên, xu hướng đảng cầm quyền mất ghế không tác động đồng đều đến hai viện Quốc hội. Theo thống kê của Al Jazeera, đảng của Tổng thống thường mất ghế Thượng viện trong 13/20 kỳ bầu cử, nhưng chỉ có 6 lần đánh mất quyền kiểm soát cơ quan này.

Sự khác biệt bắt nguồn từ cơ chế bầu cử của hai viện. Cứ hai năm một lần, cử tri Mỹ bầu lại toàn bộ 435 ghế Hạ viện. Trong khi đó, tại Thượng viện, chỉ khoảng một phần ba số ghế được đưa ra tranh cử.

Vì vậy, tương quan lực lượng tại Thượng viện còn phụ thuộc đáng kể vào số lượng ghế đến hạn bầu lại cũng như đặc điểm chính trị của các bang liên quan.

Đối với Tổng thống Donald Trump, tiền lệ năm 2018 càng khiến cuộc bầu cử năm nay trở thành phép thử đáng chú ý. Khi đó, đảng Cộng hòa mất 42 ghế tại Hạ viện, tạo điều kiện để đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát cơ quan này.

Trong cuộc bầu cử năm 2026, phe Dân chủ cần giành thêm 3 ghế tại Hạ viện và 4 ghế tại Thượng viện để kiểm soát cả hai viện.

Ông Ross K. Baker, GS danh dự ngành Khoa học Chính trị tại Đại học Rutgers (Mỹ) nhận định, nếu giành quyền kiểm soát Hạ viện, đảng Dân chủ có thể tận dụng quyền giám sát của cơ quan này để “buộc các quan chức chính quyền ra điều trần”, qua đó gia tăng sức ép đối với Nhà Trắng.

Trong khi đó, ông Todd Belt, chuyên gia về Quản lý Chính trị tại Đại học George Washington, lưu ý quyền kiểm soát Thượng viện có ý nghĩa đặc biệt đối với khả năng phê chuẩn các đề cử nhân sự của Tổng thống Trump, nhất là các vị trí thẩm phán liên bang.

Nếu xu hướng lịch sử tiếp tục được duy trì, Tổng thống Trump có thể phải đối mặt với một Quốc hội kém thuận lợi hơn trong hai năm cuối nhiệm kỳ.

Cuộc đua giành niềm tin cử tri

Để thoát khỏi “lời nguyền mất ghế” tại Quốc hội giữa nhiệm kỳ, đảng Cộng hòa phải chuyển trọng tâm từ bảo vệ thành tích của chính quyền sang thuyết phục cử tri về những kết quả cụ thể mà các chính sách của Tổng thống Donald Trump mang lại.

Ở chiều ngược lại, đảng Dân chủ cũng đứng trước yêu cầu vượt ra khỏi việc khai thác sự bất mãn với ông Trump, để chứng minh năng lực lãnh đạo và khả năng đưa ra những giải pháp đáp ứng mối quan tâm của cử tri.

Sự dịch chuyển trong chiến lược vận động của hai đảng thể hiện rõ qua nội dung quảng cáo tranh cử. Theo phân tích của The Washington Post trên hơn 8.000 quảng cáo tại các cuộc đua cạnh tranh, đảng Dân chủ tập trung vào giá cả sinh hoạt, chi phí xăng dầu, đồng thời quy những khó khăn kinh tế của người dân cho các chính sách của Tổng thống Trump.

Trái lại, đảng Cộng hòa nhấn mạnh các vấn đề tiền lương, thuế và nhập cư, song hạn chế đưa hình ảnh Tổng thống vào quảng cáo tại những địa bàn có mức độ cạnh tranh cao.

Đáng chú ý, phe Cộng hòa chỉ chi 11 triệu USD cho các nội dung quảng cáo liên quan Tổng thống Trump, thấp hơn đáng kể so với mức 111 triệu USD của phe Dân chủ.

Bà Erika Franklin Fowler, đồng Giám đốc Dự án truyền thông Wesleyan, nhận định, cả hai chiến dịch đều nhận thức rõ áp lực chi phí sinh hoạt mà cử tri đang đối mặt, song mỗi bên lại lựa chọn những cách tiếp cận và diễn giải khác nhau.

Trong khi đó, ông Travis Ridout, đồng Giám đốc dự án, cho hay, các quảng cáo của phe Cộng hòa vẫn dành sự chú ý đáng kể cho vấn đề nhập cư và an ninh biên giới.

Cách lựa chọn chủ đề cho thấy, hai đảng đang tìm cách khơi lại những lợi thế chính trị vốn có, qua đó định hướng sự chú ý của cử tri vào những vấn đề có lợi cho mình. Tuy nhiên, khai thác điểm yếu của đối thủ chưa đồng nghĩa với khả năng thuyết phục cử tri về năng lực lãnh đạo.

Ông Brad McMillan cho rằng, các chiến dịch đang dành quá nhiều thời lượng cho những thông điệp công kích, trong khi chưa làm rõ sẽ giải quyết ra sao những vấn đề mà cử tri thực sự quan tâm.

Từ góc nhìn của TS. Nguyễn Hồng Hải, Trợ lý GS tại Đại học VinUniversity, PGS thỉnh giảng tại Đại học Sunshine Coast (Australia), thách thức của hai đảng còn nằm ở khả năng duy trì và mở rộng liên minh cử tri, nhất là trong bối cảnh mức độ ủng hộ của người Mỹ gốc Latin và cử tri trẻ đang có những biến động.

Suy cho cùng, cả hai đảng đều phải vượt qua một phép thử chung là thuyết phục cử tri rằng, mình có đủ năng lực giải quyết những bất cập trong xã hội và dẫn dắt đất nước trong giai đoạn tới.

Bốn kịch bản, một phép thử

Kết quả bầu cử giữa nhiệm kỳ sẽ định hình tương quan quyền lực tại Washington trong hai năm cuối nhiệm kỳ của Tổng thống Donald Trump, đồng thời tạo tiền đề cho cuộc cạnh tranh hướng tới Nhà Trắng năm 2028.

Trao đổi với báo chí, Đại sứ Bùi Thế Giang, nguyên Vụ trưởng Vụ Tây Âu - Bắc Mỹ, Ban Đối ngoại Trung ương, đưa ra bốn kịch bản về cục diện Quốc hội Mỹ sau cuộc bầu cử.

Thứ nhất, đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát Hạ viện. Khi đó, phe Dân chủ có thể thúc đẩy thảo luận, thậm chí thông qua một số dự luật gắn với những chương trình nghị sự từng được theo đuổi dưới thời các Tổng thống Barack Obama và Joe Biden. Đáng chú ý, quyền kiểm soát Hạ viện cũng tạo điều kiện để đảng này tăng cường giám sát, điều tra hoạt động của chính quyền Tổng thống Donald Trump và đảng Cộng hòa.

Thứ hai, đảng Cộng hòa giữ được Hạ viện nhưng mất Thượng viện. Theo Đại sứ Bùi Thế Giang, các ưu tiên mà chính quyền Tổng thống Trump theo đuổi trong hai năm qua, như phát triển công nghệ cao, kiểm soát nhập cư và kiềm chế lạm phát, vẫn có thể tiếp tục được triển khai. Như vậy, dù tương quan lực lượng tại Quốc hội có thay đổi, chương trình nghị sự của chính quyền vẫn có cơ sở để duy trì.

Thứ ba, đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát cả Hạ viện và Thượng viện. Đây sẽ là sự đảo chiều đáng kể trong tương quan quyền lực tại Quốc hội. Đảng Dân chủ khi đó có thêm khả năng thúc đẩy chương trình nghị sự, đồng thời gia tăng sức ép đối với các quyết định bổ nhiệm nhân sự cấp cao của Tổng thống. Trong kịch bản này, Tổng thống Donald Trump sẽ gặp nhiều khó khăn hơn trong điều hành và thúc đẩy chương trình nghị sự, do không còn sự hậu thuẫn của Quốc hội.

Thứ tư, đảng Cộng hòa tiếp tục nắm quyền kiểm soát cả hai viện. Đây là kịch bản tạo điều kiện thuận lợi nhất cho Tổng thống Trump duy trì và thúc đẩy các ưu tiên chính sách trong phần còn lại của nhiệm kỳ, cũng là mục tiêu mà ông và đảng Cộng hòa đang hướng tới.

Ở góc nhìn dự báo, TS. Quách Thị Huệ, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, nghiêng về khả năng đảng Dân chủ giành Hạ viện, trong khi đảng Cộng hòa tiếp tục giữ Thượng viện. Đây cũng là kịch bản được nhiều phân tích quốc tế đề cập, dù cục diện tại Thượng viện vẫn còn nhiều yếu tố khó lường.

Theo TS. Quách Thị Huệ, nếu tương quan quyền lực thay đổi theo hướng này, nguy cơ đối đầu giữa Nhà Trắng và Quốc hội sẽ gia tăng.

GS. Frances E. Lee, Đại học Princeton (Mỹ), cũng nhìn nhận bầu cử giữa nhiệm kỳ là một cơ chế kiểm soát quyền lực hành pháp, có thể đặt thêm giới hạn đối với Tổng thống trong phần còn lại của nhiệm kỳ.

Tuy nhiên, khả năng Quốc hội kiềm chế Nhà Trắng đến đâu vẫn là một vấn đề khác. Ông Max Yoeli, nghiên cứu viên cấp cao thuộc Chương trình Mỹ và Bắc Mỹ của Viện Nghiên cứu quốc tế Hoàng gia (Chatham House) nhận định, ngay cả khi đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát một hoặc cả hai viện, khả năng hạn chế quyền lực của Tổng thống Trump và tạo ra những chuyển biến chính sách rõ nét vẫn còn hạn chế.

Dù Quốc hội có thể tăng cường giám sát, cản trở các sáng kiến lập pháp, song Tổng thống vẫn nắm trong tay nhiều công cụ hành động độc lập, đặc biệt trong lĩnh vực đối ngoại.

Ở một chiều cạnh khác, các chuyên gia thuộc Viện Brookings cho rằng, kết quả bầu cử năm nay sẽ buộc các nghị sĩ sớm định hình lại chiến lược cho cuộc đua năm 2028, với hai hướng vận động chủ đạo là khẳng định thành tựu chính sách hoặc quy trách nhiệm cho tình trạng bế tắc tại Quốc hội.

Theo TS. Nguyễn Hồng Hải, bầu cử giữa nhiệm kỳ còn là “hàn thử biểu” đo lường mức độ tín nhiệm dành cho đảng cầm quyền, qua đó phát đi tín hiệu sớm về tương quan lực lượng trước cuộc bầu cử tổng thống hai năm sau đó.

Nhìn rộng hơn, bầu cử giữa nhiệm kỳ không đơn thuần là cuộc cạnh tranh giành ghế tại Quốc hội, mà còn là phép thử đối với uy tín của Tổng thống Donald Trump, cũng như khả năng thực thi chương trình nghị sự của đảng Cộng hòa.

Kết quả ngày 3/11 sẽ định hình không gian quyền lực của Nhà Trắng trong hai năm cuối nhiệm kỳ, đồng thời hé lộ những chuyển động đầu tiên của cục diện chính trị Mỹ hướng tới năm 2028.

Chính vì vậy, câu hỏi được dư luận quốc tế quan tâm hiện nay đó là liệu Tổng thống Donald Trump có thể phá vỡ tiền lệ bất lợi đã đeo bám đảng của các Tổng thống Mỹ qua nhiều thập niên hay không?