Eo biển Hormuz, các khoản tiền bị phong tỏa, Liban và chương trình hạt nhân là những vấn đề được các nhà đàm phán Iran đặc biệt quan tâm trước khả năng nối lại đối thoại.

Theo truyền thông Qatar ngày 30/6, sau khi Iran và Mỹ tiến hành các cuộc tấn công lẫn nhau vào cuối tuần trước, dư luận lại chú ý tới con đường ngoại giao khi Tổng thống Donald Trump tuyên bố hai bên sẽ tổ chức đàm phán tại Doha (Qatar) vào ngày 30/6.

Tuy nhiên, ngày 29/6, Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi bác bỏ thông tin cho rằng các cuộc đàm phán cấp kỹ thuật với Mỹ sẽ diễn ra tại Qatar trong tuần này, đồng thời cho biết các cuộc tham vấn với giới chức Qatar vẫn đang được tiến hành.

Trước đó, ông Mehdi Fazaeli, thành viên Văn phòng Lãnh tụ tối cao Iran, nói với truyền hình nhà nước rằng các cuộc đàm phán với Mỹ dự kiến diễn ra vào ngày 28/6 đã bị phía Iran hủy bỏ do tồn tại những bất đồng cơ bản liên quan đến eo biển Hormuz và các vấn đề khác.

Các cuộc không kích qua lại giữa Mỹ và Iran, cùng với việc Iran phát tín hiệu rằng họ không vội quay lại bàn đàm phán, cho thấy cuộc thảo luận nào sắp tới giữa Tehran và Washington sẽ tập trung vào việc thực thi những gì đã được thống nhất trước đó, đặc biệt là liên quan đến eo biển Hormuz, tuyến hàng hải mà Iran coi là đòn bẩy lớn nhất đối với Mỹ trong thời gian xảy ra xung đột.

Các cuộc tấn công tuần trước là lần đầu tiên hai bên nổ súng kể từ khi bản ghi nhớ được ký ngày 17/6. Giao tranh bùng phát trở lại sau khi Iran tuyên bố tuyến sơ tán tàu thuyền mắc kẹt do Mỹ hậu thuẫn là không thể chấp nhận.

Một tàu container và một tàu chở dầu sử dụng tuyến đường này đã bị tấn công vào ngày 25/6. Mỹ cáo buộc Iran đứng sau các vụ việc, sau đó oanh kích cơ sở hạ tầng và các công trình trên những đảo phía Nam của Iran, rồi Iran đáp trả bằng các cuộc tấn công vào căn cứ Mỹ ở Bahrain và Kuwait.

Mục tiêu liên quan eo biển Hormuz

Hai bên đều cáo buộc đối phương vi phạm các cam kết trong bản ghi nhớ, trong đó có Điều 5 quy định Iran sẽ nỗ lực tối đa để bảo đảm tàu thương mại đi lại an toàn và không thu phí trong 60 ngày giữa vịnh Ba Tư và biển Oman theo cả hai chiều.

Những cuộc tấn công gần đây cho thấy rõ nguy cơ khi các bên thiếu phối hợp trong quản lý eo biển Hormuz. Lập trường của Iran là nước này sẽ không bị gạt ra ngoài. Ngoại trưởng Abbas Araghchi tuyên bố ngày 29/6 rằng các nước khác không được can thiệp vào vấn đề quản lý eo biển Hormuz và các biện pháp mà Iran áp dụng để mở lại eo biển Hormuz.

Ông Araghchi cho biết phải mất ít nhất một tháng để khôi phục năng lực hoạt động của eo biển này về mức trước khi xung đột Mỹ - Israel với Iran bùng phát vào cuối tháng 2.

Mỹ cũng đã đề xuất thiết lập đường dây nóng quân sự với Iran, do Phó Tổng thống JD Vance đưa ra, nhưng cho đến nay dường như chưa mang lại tác động thực tế nào trong việc ngăn chặn đối đầu vũ trang tại eo biển Hormuz. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran cho thấy họ không quan tâm đến cơ chế này.

Giới chức Iran còn cho biết họ muốn củng cố quyền kiểm soát eo biển Hormuz bằng cách thu phí bảo hiểm, môi trường và các dịch vụ khác, nhưng Mỹ cùng nhiều nước phản đối mạnh mẽ mọi hình thức thu phí. Bản ghi nhớ quy định sẽ không có phí trong thời hạn 60 ngày.

Tiếp cận các khoản tiền bị phong tỏa

Một điểm tranh cãi lớn khác của Iran và nhiều khả năng cũng sẽ nằm trong chương trình nghị sự của các cuộc đàm phán là quyền tiếp cận các khoản tiền của chính nước này đã bị phong tỏa ở nước ngoài trong nhiều năm do các lệnh trừng phạt của Mỹ dưới thời ông Trump.

Ông Trump và các quan chức Mỹ nhấn mạnh rằng việc tiếp cận các khoản tiền chỉ có thể diễn ra sau này, tùy thuộc vào mức độ Iran thực hiện các cam kết.

Phía Iran muốn tránh lặp lại những thỏa thuận trước đây, khi tiền được tuyên bố giải ngân nhưng trên thực tế vẫn khó sử dụng. Tổng thống Masoud Pezeshkian cho biết Iran muốn có ít nhất 6 tỷ USD đang được Qatar nắm giữ.

Bản ghi nhớ quy định các khoản tiền của Iran sẽ được sử dụng đầy đủ sau khi thỏa thuận được thực thi, trong đó quy trình giải ngân do hai bên thống nhất trong đàm phán.

Văn bản cũng nêu rõ số tiền phải được sử dụng đầy đủ, dù vẫn nằm trong tài khoản gốc hay được chuyển đi, và phải được thanh toán cho bất kỳ bên thụ hưởng cuối cùng nào do Ngân hàng Trung ương Iran chỉ định. Mỹ có trách nhiệm cấp mọi giấy phép cần thiết.

Ông Trump nói Iran sẽ dùng số tiền này để mua ngô và các mặt hàng nhân đạo như lương thực, thuốc men. Thống đốc Ngân hàng Trung ương Iran Abdolnasser Hemmati cho biết Iran có thể tiếp tục mua nông sản của Mỹ nếu chất lượng và giá cả phù hợp, nhưng bản ghi nhớ không bắt buộc Iran phải làm điều đó.

Mục tiêu liên quan Liban

Iran còn theo đuổi nhiều mục tiêu khác trong các cuộc đàm phán sắp tới, bao gồm Mỹ công nhận chủ quyền Iran và không can thiệp vào công việc nội bộ, rút bớt hiện diện quân sự quanh Iran, ngừng áp đặt các lệnh trừng phạt mới hoặc ngừng tăng cường lực lượng trong khu vực trong thời gian hiệu lực của bản ghi nhớ, hỗ trợ tái thiết hoặc phát triển kinh tế, đồng thời thiết lập cơ chế giám sát và giải quyết tranh chấp chính thức.

Liban cũng là trọng tâm lớn đối với Iran. Điểm đầu tiên của bản ghi nhớ quy định phải chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn các hoạt động quân sự trên mọi mặt trận, bao gồm Liban, nơi phong trào Hezbollah đã tiến hành kháng chiến vũ trang chống Israel trong nhiều năm.

Dù các cuộc tấn công của Israel vào miền Nam Liban và nhiều khu vực khác đã giảm cường độ để tránh một cuộc đối đầu trực tiếp mới với Iran, nhưng Mỹ lại góp phần củng cố hiện diện quân sự của Israel tại Liban thông qua một thỏa thuận với chính phủ Liban.

Thỏa thuận ký ngày 26/6 không buộc binh sĩ Israel rút khỏi miền Nam Liban hay chấm dứt toàn bộ các cuộc tấn công, qua đó làm suy yếu hiệu lực của bản ghi nhớ với Iran.

Hezbollah đã chỉ trích mạnh mẽ thỏa thuận này, nhưng giới chức chính phủ Liban lại ủng hộ, coi đây là con đường dẫn tới một tương lai mà Hezbollah bị giải giáp hoàn toàn và được thay thế ở miền Nam Liban bằng quân đội chính thức của nước này.

Đàm phán hạt nhân

Hiện đã xác định rằng chương trình tên lửa của Iran sẽ không nằm trong phạm vi đàm phán liên quan đến bản ghi nhớ.

Tuy nhiên, một số tiếng nói cứng rắn ở Iran muốn đi xa hơn và cho rằng chương trình hạt nhân của Iran không nên tiếp tục được đưa ra thảo luận với các cường quốc nước ngoài.

Hơn 60 thành viên, tương đương gần ba phần tư Hội đồng Chuyên gia, đã ký tuyên bố yêu cầu các nhà đàm phán không vượt qua những “lằn ranh đỏ” của Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei. Theo đó, họ yêu cầu không đàm phán về quyền hạt nhân của Iran, việc trả đũa cho các lãnh đạo bị ám sát, việc đóng eo biển Hormuz, bồi thường chiến tranh và dỡ bỏ trừng phạt.

Giới chức Iran trước đây từng bày tỏ sẵn sàng nhượng bộ về hạt nhân, bao gồm pha loãng lượng uranium làm giàu ở mức cao hiện bị chôn vùi dưới đống đổ nát của các cơ sở bị ném bom. Tuy nhiên, họ nhấn mạnh điều này chỉ được thực hiện khi có lộ trình từng bước rõ ràng, bảo đảm Iran thực sự được hưởng lợi ích kinh tế từ việc dỡ bỏ trừng phạt.