Mặc dù không thông qua được văn kiện cuối cùng, song Hội nghị Kiểm điểm NPT lần thứ 11 vẫn tái khẳng định các cam kết nền tảng của Hiệp ước, mở đường cho các nỗ lực đối thoại và kiểm soát rủi ro hạt nhân trong thời gian tới, theo đánh giá của Đại sứ Đỗ Hùng Việt.

Ngày 4/6, trả lời phỏng vấn Báo Thế giới và Việt Nam, Đại sứ Đỗ Hùng Việt, Trưởng Phái đoàn Thường trực Việt Nam tại Liên hợp quốc, đã chia sẻ những đánh giá về kết quả Hội nghị, vai trò điều phối của Việt Nam cũng như dấu ấn của ngoại giao đa phương Việt Nam trong một trong những tiến trình đàm phán quốc tế phức tạp nhất hiện nay.

Thưa Đại sứ, đảm nhận cương vị Chủ tịch Hội nghị Kiểm điểm Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) lần thứ 11 là một trọng trách quan trọng, đầy thách thức. Nhìn lại quá trình chuẩn bị và tham gia điều hành Hội nghị, xin Đại sứ chia sẻ đánh giá về kết quả của Hội nghị lần này?

Để có đánh giá đầy đủ và chính xác về kết quả Hội nghị, có lẽ chúng ta cần đặt Hội nghị trong bối cảnh chung của tình hình thế giới và khu vực đang diễn biến hết sức phức tạp. Thực tế cho thấy, chúng ta đang chứng kiến sự gia tăng cạnh tranh địa chính trị, cũng như những cọ xát ngày càng lớn giữa các nước lớn. Một cuộc chạy đua vũ trang đang diễn ra khi ngân sách quốc phòng trong khoảng 10 năm trở lại đây liên tục đạt mức kỷ lục, trong đó có các khoản đầu tư cho lực lượng hạt nhân, cả về nâng cấp chất lượng lẫn gia tăng số lượng đầu đạn.

Chúng ta cũng đang chứng kiến ít nhất hai cuộc xung đột nóng với sự tham gia trực tiếp của hai trong số các cường quốc hạt nhân hiện nay. Đồng thời, luật pháp quốc tế, chủ nghĩa đa phương và tinh thần hợp tác đa phương cũng đang có dấu hiệu bị xói mòn. Tất cả những yếu tố đó khiến bối cảnh chung của Hội nghị, ngay từ khi bắt đầu, đã được xác định là vô cùng khó khăn.

Trong bối cảnh như vậy, việc Hội nghị kết thúc mà không thông qua được văn kiện cuối cùng có lẽ không phải điều bất ngờ. Đây là điều đáng tiếc, nhưng không phải bất ngờ.

Sở dĩ tôi nói như vậy bởi Hội nghị là hoạt động định kỳ nhằm kiểm điểm việc thực hiện Hiệp ước NPT trong 5 năm trước đó. Với tính chất như vậy, Hội nghị lần này đã thực hiện được các mục tiêu đề ra: phân tích, đánh giá sâu sắc quá trình thực hiện các điều khoản của Hiệp ước trong 5 năm qua; xác định mục tiêu chung là duy trì hiệu quả và sức sống của Hiệp ước NPT; đồng thời nhận diện nhiều điểm đồng giữa các quốc gia, đặc biệt là cam kết mạnh mẽ đối với việc tiếp tục thực hiện Hiệp ước trong thời gian tới.

Quá trình thương lượng dự thảo văn kiện cũng được tiến hành một cách minh bạch, bao trùm, với sự tham gia rộng rãi của tất cả quốc gia thành viên. Qua đó, các bên đã có những trao đổi thực chất, mang tính xây dựng và tìm kiếm được những giải pháp thỏa hiệp có thể chấp nhận đối với tất cả các bên.

Nếu nhìn từ góc độ đó, mặc dù không thông qua được văn kiện cuối cùng do bất đồng trong một vấn đề cụ thể, tôi đánh giá Hội nghị đã đạt được những kết quả tích cực, đồng thời tạo cơ sở thuận lợi để cộng đồng quốc tế và các quốc gia thành viên tiếp tục triển khai thực hiện trong thời gian tới.

Hội nghị diễn ra trong bối cảnh quốc tế phức tạp, tồn tại nhiều mâu thuẫn, bất đồng. Xin Đại sứ chia sẻ thêm về những khoảnh khắc bên trong các phiên họp kín, nơi các quốc gia, kể cả những bên đang có xung đột gay gắt, đã thể hiện sự hợp tác và tin tưởng đối với sự dẫn dắt của Việt Nam như thế nào? Đoàn Việt Nam có những lợi thế hoặc gặp những thách thức gì trong quá trình điều phối, cân bằng khác biệt giữa các quốc gia?

Trong suốt quá trình điều hành Hội nghị, chúng tôi cảm nhận rất rõ sự tin tưởng của các nước dành cho Việt Nam, cũng như tinh thần hợp tác và phối hợp tích cực của các nước đối với Việt Nam.

Sự tin tưởng đó trước hết xuất phát từ sự tôn trọng mà các nước dành cho Việt Nam, một đất nước có lịch sử hào hùng, giành thắng lợi trong đấu tranh giải phóng dân tộc và thành công trong công cuộc đổi mới, phát triển đất nước để đạt được những thành tựu to lớn như hiện nay.

Đó là sự tin tưởng đối với đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa của Việt Nam; luôn giữ vững nguyên tắc nhưng linh hoạt, cân bằng trong ứng xử.

Đó cũng là sự tin tưởng đối với năng lực triển khai các hoạt động đối ngoại, khả năng trao đổi thẳng thắn, xây dựng, thực chất và làm cầu nối để hóa giải những khác biệt.

Thực sự, chúng tôi rất vui và tự hào khi nhận được sự tin tưởng đó từ các nước. Đây là lợi thế rất lớn khi Việt Nam đảm nhiệm vị trí Chủ tịch Hội nghị. Chính sự tin tưởng này đã giúp chúng ta có thể trao đổi thẳng thắn với tất cả các nước, các nhóm nước, đặc biệt về những khác biệt sâu sắc giữa các bên; tiến hành “ngoại giao con thoi” để tìm kiếm giải pháp hoặc hỗ trợ tổ chức các cuộc trao đổi trực tiếp.

Tuy nhiên, chúng ta cũng đối mặt với những thách thức lớn, mà lớn nhất chính là bối cảnh quốc tế đặc biệt khó khăn như tôi đã đề cập. Bên cạnh đó, chúng ta cũng có những hạn chế nhất định về nguồn lực và kinh nghiệm trong lĩnh vực cụ thể này.

Trước đây, chúng ta đã điều hành nhiều hoạt động đa phương, nhưng trong lĩnh vực an ninh liên quan tới các lợi ích chiến lược, sống còn của các quốc gia, đặc biệt là các nước lớn, có thể nói đây là lần đầu tiên chúng ta tham gia điều hành một tiến trình quy mô như vậy. Chúng tôi đã hết sức nỗ lực nghiên cứu, vừa cơ bản vừa bám sát thực tiễn, nhằm đáp ứng yêu cầu đặt ra và nhận được sự tôn trọng, tin tưởng của bạn bè quốc tế trong suốt quá trình điều hành Hội nghị.

Tại phiên bế mạc của Hội nghị, một số quốc gia phát biểu đã cho biết có thể chấp thuận dự thảo văn kiện mà Chủ tịch đề xuất trước đó, nhưng cho rằng Hội nghị chưa có đủ ý chí chính trị để đạt được đồng thuận. Dưới góc độ người trực tiếp chủ trì Hội nghị, Đại sứ đánh giá như thế nào về kết quả này? Liệu đã có những kịch bản, rủi ro khác được tính đến tại Hội nghị hay không?

Đúng là trong các phát biểu cũng như trong trao đổi trực tiếp với tôi trên cương vị Chủ tịch Hội nghị, các nước đều thể hiện sự sẵn sàng và có thể chấp nhận dự thảo cuối cùng của văn kiện lần này. Tất nhiên, không phải tất cả các nước đều hài lòng với nội dung dự thảo, nhưng nhìn chung các nước đều có thể chấp nhận được.

Tuy nhiên, vướng mắc cuối cùng lại liên quan trực tiếp đến hai bên trong một cuộc xung đột đang diễn ra hiện nay và có thể nói khác biệt đó là không thể hóa giải. Mặc dù trong ngày cuối cùng của Hội nghị, chúng tôi đã tiến hành gần 20 cuộc tiếp xúc, vận động, “ngoại giao con thoi” giữa các đoàn nhằm tìm kiếm giải pháp, nhưng rất tiếc hai bên vẫn không thể thu hẹp được khác biệt, dẫn tới việc Hội nghị không đạt được đồng thuận để thông qua văn kiện.

Trong quá trình đó, cũng có một số kịch bản được đặt ra. Một kịch bản là Chủ tịch đưa ra dự thảo văn kiện trong khi biết chắc bên A sẽ không thể chấp nhận. Kịch bản thứ hai là đưa ra dự thảo văn kiện trong khi biết chắc bên B sẽ không thể chấp nhận.

Trong cả hai trường hợp, nếu chúng ta đưa văn kiện ra để một trong hai bên phải chính thức lên tiếng phản đối, điều đó chắc chắn sẽ tạo ra sự chia rẽ sâu sắc. Phiên bế mạc của Hội nghị khi đó có nguy cơ trở thành diễn đàn để các bên chỉ trích lẫn nhau, làm gia tăng đối đầu giữa các quốc gia.

Chính vì vậy, chúng ta đã lựa chọn không đưa dự thảo văn kiện ra để buộc các nước phải tuyên bố phá vỡ đồng thuận. Thay vào đó, chúng ta chủ động thông báo rằng Hội nghị không đạt được đồng thuận để thông qua văn kiện.

Cách tiếp cận này được các nước đánh giá cao vì thể hiện được bản lĩnh cũng như sự cân bằng trong xử lý các khác biệt. Đồng thời, nó giúp duy trì bầu không khí đối thoại, xây dựng và hợp tác đã được gây dựng trong suốt bốn tuần diễn ra Hội nghị, tránh để phiên bế mạc trở nên căng thẳng hoặc bị lợi dụng làm diễn đàn công kích lẫn nhau.

Hội nghị Kiểm điểm Hiệp ước NPT là một hoạt động ngoại giao cường độ cao diễn ra trong gần một tháng. Đại sứ có thể cho biết những thành quả, nội dung nào đã nhận được sự đồng thuận từ các nước trong suốt tiến trình đàm phán? Đâu sẽ là nền tảng cho chu kỳ đánh giá Hiệp ước NPT tiếp theo, dự kiến vào năm 2031?

Sau 4 tuần Hội nghị diễn ra tại TP. New York, cùng với nhiều tháng chuẩn bị trước đó, Hội nghị lần này đã đạt được một số kết quả cụ thể cả về nội dung lẫn quy trình.

Về nội dung, điều quan trọng nhất là tất cả các quốc gia thành viên Hiệp ước đã tái khẳng định rằng những cam kết được đưa ra tại các Hội nghị kiểm điểm năm 1995, 2000 và 2010 vẫn là những cam kết quan trọng, còn nguyên giá trị. Đây là nền tảng rất quan trọng để triển khai các bước tiếp theo.

Điểm thứ hai là các nước sở hữu vũ khí hạt nhân đã khẳng định sẵn sàng tiến hành đối thoại trực tiếp với nhau nhằm giảm căng thẳng, xây dựng lòng tin, tạo sự ổn định trong quan hệ, đồng thời hướng tới thảo luận về kiểm soát vũ khí hạt nhân. Có thể nói đây là một bước tiến rất quan trọng, có khả năng đóng góp đáng kể vào việc giảm căng thẳng giữa các nước lớn hiện nay.

Kết quả thứ ba là việc các nước sở hữu vũ khí hạt nhân đạt được nhất trí về việc thảo luận và triển khai các biện pháp giảm thiểu rủi ro hạt nhân. Trong bối cảnh quan hệ giữa các nước đang tồn tại nhiều căng thẳng, đây là một biện pháp quan trọng nhằm tăng cường lòng tin, hạn chế nguy cơ xuất phát từ những tính toán sai lầm hoặc các thông tin thiếu chính xác trong quá trình vận hành, qua đó giảm nguy cơ vũ khí hạt nhân bị sử dụng.

Các bên có thể tiến hành các cuộc đối thoại trực tiếp giữa lực lượng quân đội hoặc thiết lập những cơ chế nhằm bảo đảm không nhắm vũ khí hạt nhân vào các mục tiêu của nhau. Đây là những biện pháp rất cụ thể mà các nước sở hữu vũ khí hạt nhân đã khẳng định sẽ thực hiện trong thời gian tới.

Điểm cuối cùng là các nước sở hữu vũ khí hạt nhân đã cơ bản thống nhất việc báo cáo về chính sách hạt nhân của mình tại Hội nghị kiểm điểm tiếp theo.

Đây sẽ là cơ hội để các nước không sở hữu vũ khí hạt nhân được tiếp cận đầy đủ hơn với học thuyết, chính sách và mức độ sẵn sàng của các lực lượng hạt nhân, từ đó củng cố lòng tin rằng các quốc gia đang kiềm chế, hạn chế khả năng sử dụng vũ khí hạt nhân và không để xảy ra chiến tranh hạt nhân, điều có thể gây ra những hậu quả nhân đạo vô cùng nghiêm trọng đối với từng quốc gia cũng như cộng đồng quốc tế.

Về mặt quy trình, trên cương vị Chủ tịch Hội nghị, chúng ta đã triển khai nhiều biện pháp đổi mới cách thức tổ chức. Điển hình là việc xây dựng một chương trình làm việc hợp lý, hạn chế tối đa các cuộc họp diễn ra song song, tạo điều kiện để tất cả các đoàn, dù lớn hay nhỏ, đều có thể tham gia đầy đủ các hoạt động của Hội nghị.

Chúng ta cũng xây dựng một lộ trình cụ thể và thực hiện đúng theo lộ trình đó. Ví dụ, dự thảo văn kiện đã được đưa ra từ rất sớm, ngay trong tuần thứ hai của Hội nghị thay vì chờ đến tuần cuối cùng như thông lệ trước đây. Sau đó, các phiên bản dự thảo liên tục được cập nhật và điều chỉnh trên cơ sở kết quả thương lượng giữa các nước.

Tôi rất vui vì chúng ta đã thực hiện đúng cam kết của mình theo đúng lộ trình đề ra, giúp các nước chủ động hơn trong việc xây dựng kế hoạch, tiến hành đàm phán, xin ý kiến từ thủ đô và tham gia Hội nghị một cách hiệu quả nhất.

Đây là những cải tiến rất quan trọng trong tiến trình lần này. Tôi hy vọng các đổi mới đó sẽ tiếp tục được áp dụng nhằm nâng cao hơn nữa hiệu quả của các Hội nghị kiểm điểm trong tương lai.

Các bạn bè, đối tác quốc tế đã có những đánh giá như thế nào về vai trò Chủ tịch của Việt Nam? Xin Đại sứ chia sẻ thêm về không khí bế mạc Hội nghị tại Liên hợp quốc.

Phải nói rằng chúng tôi cũng khá bất ngờ trước không khí tích cực tại phiên bế mạc của Hội nghị, mặc dù Hội nghị không thông qua được văn kiện cuối cùng.

Tôi thực sự rất vui và xúc động khi kết thúc Hội nghị, các nước đã dành cho chúng ta những tràng pháo tay kéo dài. Rất nhiều đoàn đã xếp hàng để chúc mừng và cảm ơn Việt Nam, với tư cách Chủ tịch Hội nghị, đã điều hành Hội nghị một cách chuyên nghiệp, hiệu quả, công tâm, công bằng, bản lĩnh và giữ vững nguyên tắc.

Đây là niềm vui lớn đối với chúng tôi, những người trực tiếp tham gia điều hành Hội nghị. Trong các cuộc trao đổi, nhiều nước cũng đặc biệt đánh giá cao tính nguyên tắc, tinh thần độc lập, tự chủ, bản lĩnh của Việt Nam; sự nhất quán trong xử lý các vấn đề còn khác biệt; cũng như cách tiếp cận sáng tạo nhằm đưa ra những giải pháp mang tính thỏa hiệp để các bên đều có thể chấp nhận.

Với cách làm đó, chúng ta đã góp phần duy trì bầu không khí tích cực, xây dựng, đối thoại và hợp tác, thay vì để Hội nghị rơi vào tình trạng chia rẽ hay đối đầu. Các nước đánh giá cao những nỗ lực này của Việt Nam.

Cuối cùng, thông qua trọng trách này, theo Đại sứ, Việt Nam nói chung và ngoại giao đa phương Việt Nam nói riêng đã để lại dấu ấn như thế nào đối với cộng đồng quốc tế?

Tôi cho rằng thông qua Hội nghị lần này, cùng với thành công của hàng loạt hoạt động đối ngoại quan trọng được triển khai trong thời gian qua, chúng ta đã thể hiện được vị thế mới của ngoại giao Việt Nam, đặc biệt là ngoại giao đa phương.

Đó là một nền ngoại giao chuyên nghiệp, bản lĩnh, có nguyên tắc, linh hoạt trong ứng xử, đồng thời có đủ năng lực để làm cầu nối trong việc xử lý những khác biệt lớn mang tầm chiến lược giữa các quốc gia.

Chúng ta cũng đã thể hiện rõ năng lực trong việc tìm kiếm các giải pháp nhằm hóa giải những khác biệt lớn, qua đó tạo dựng được bầu không khí tích cực với tinh thần đối thoại và hợp tác giữa các quốc gia.

Trong bối cảnh tình hình thế giới đang diễn biến hết sức phức tạp, hợp tác đa phương gặp nhiều khó khăn như hiện nay, đây có thể là một đóng góp nhỏ nhưng có ý nghĩa của Việt Nam đối với cộng đồng quốc tế.

Chúng tôi kỳ vọng sẽ tiếp tục phát huy những kết quả đã đạt được để đóng góp nhiều hơn nữa trong thời gian tới. Điều đó cũng đòi hỏi những cán bộ làm công tác đối ngoại như chúng tôi phải tiếp tục nghiên cứu, học hỏi và trau dồi năng lực để phát huy tốt hơn vai trò của Việt Nam trong giai đoạn tiếp theo.

(theo Phái đoàn Thường trực Việt Nam tại Liên hợp quốc)