Bác sĩ Nguyễn Văn Đức
8748 E. Valley Blvd.
# H
Rosemead, CA 91770
(626) 288-3306
(www.hqtysvntd.org)
Khớp
(joint) là các chỗ những đầu xương nối với nhau. Trong khớp có
nhiều cơ cấu rất tinh vi, phối hợp hoạt động để khớp vừa vững
chắc vừa linh động. Sụn khớp (articular cartilage), phần quan
trọng của khớp, bao bọc các đầu xương như một lớp đệm, giúp các
đầu xương trong khớp nhẹ nhàng trượt lên nhau khi khớp chuyển
động.
Ở Mỹ đã lâu,
chúng ta cần hòa nhập vào dòng y khoa Mỹ, dùng những từ y khoa
Mỹ họ dùng: đau cổ (neck pain), đau vai (shoulder pain), đau
khuỷu tay (elbow pain), đau cổ tay (wrist pain), đau lưng (back
pain), đau lưng dưới (low back pain), đau hông (hip pain), đau
gối (knee pain), đau cổ chân (ankle pain), đau khớp (joint
pain), viêm khớp (arthritis: khớp vừa đau, vừa sưng to, nóng đỏ).
Nên bỏ hai chữ “phong thấp” vào sọt rác quá khứ, vì những chữ
này mơ hồ, không biết dịch sang tiếng Anh thế nào. Xin nhớ, vào
nhà thương, các bác sĩ, y tá họ nói tiếng Anh, chúng ta cần dùng
đúng chữ để họ hiểu (nếu cần thông dịch, người thông dịch cũng
dịch được dễ dàng). Các thuốc Ibuprofen, Motrin, Aleve, Celebrex,
..., thuần túy, chỉ là thuốc chống đau như Tylenol, Aspirin,
không nên gọi chúng là “thuốc phong thấp”.
Bệnh khớp
nhiều lắm. Ba bệnh khớp làm khổ chúng ta nhiều nhất:
“osteoarthritis”, (bệnh viêm xương-khớp), “rheumatoid arthritis”
(bệnh viêm khớp rheumatoid) và “gout” (thống phong). Hôm nay,
chúng ta tìm hiểu bệnh “osteoarthritis”, tên khác dễ hiểu hơn:
“degenerative joint disease” (bệnh khớp thoái biến).
Bệnh khớp
thoái biến xảy ra nhiều nhất trong các loại bệnh khớp. Ở Mỹ, đến
12% dân số mang bệnh khớp thoái biến, và với các vị trên 70
tuổi, tỉ lệ gần 35% (tức cứ 3 người, 1 người bị). Rất nhiều vị,
đi từ phòng ngủ sang phòng tắm cũng khó khăn, vì khớp gối, khớp
hông đau nhức quá.
Đời người
chúng ta ví như chiếc xe hơi, chập chững chạy đầu đời, bon bon
chạy giữa đời, rồi chậm dần vào cuối đời. Do máy đã rêm, bánh đã
mòn. Các khớp của ta giống những bánh xe hơi, dùng lâu tất mòn.
Bệnh khớp thoái biến gây do sự mòn lở của sụn khớp (articular
cartilage), nhất là ở những vùng sụn phải trực tiếp nâng đỡ sức
nặng của cơ thể. Do thế, bệnh thường tấn công các khớp mang sức
nặng (hông, gối, lưng dưới, ...), hoặc khớp sử dụng nhiều trong
công việc hàng ngày (các khớp ngón tay, khớp nơi gốc ngón tay
cái).
Dưới tuổi
55, các khớp mòn giống nhau ở cả nam lẫn nữ. Tuổi cao hơn, khớp
hông bị nhiều hơn ở đàn ông, còn phụ nữ hay có bệnh ở các khớp
ngón tay và gốc ngón cái. Phụ nữ cũng đau khớp gối nhiều hơn đàn
ông.
Ai dễ bị bệnh khớp thoái biến?
Nhiều yếu
tố đưa ta đến với bệnh khớp thoái biến:
- Tuổi tác:
yếu tố quan trọng nhất. Càng cao tuổi, các khớp ta càng dễ hao
mòn.
- Phái
tính: phụ nữ dễ mang bệnh hơn đàn ông. (Phải chăng, so ra, nữ
giới vẫn phải làm việc nhiều hơn nam giới, việc sở, việc nhà?).
- Chấn
thương: những khớp trước từng bị chấn thương hoặc sử dụng nhiều
quá dễ mang bệnh. Chẳng hạn, người vũ ballet hay có bệnh ở khớp
cổ chân. Ngược lại, các võ sĩ boxing hay mang bệnh ở khớp nối
bàn tay và ngón tay. Người làm những nghề nghiệp cần quì gối dễ
mang bệnh ở khớp gối.
- Nặng cân:
xe nặng, bánh tất mau mòn. Người nặng, khớp mau hư, nhất là khớp
gối.
- Bệnh bẩm
sinh: khiến khớp bất thường ngay từ lúc mới sanh.
- Bệnh nội
tiết: tiểu đường, suy tuyến giáp trạng, ...
Định bệnh
Ta đã biết,
trong khớp có sụn khớp (articular cartilage), bao bọc các đầu
xương như một lớp đệm, giúp các đầu xương nhẹ nhàng trượt lên
nhau khi khớp chuyển động. Bệnh khớp thoái biến gây do sự mòn lở
của sụn khớp. Khi sụn mòn hoặc lở vỡ, các đầu xương không còn
uyển chuyển trượt lên nhau, nên gây đau nhức, cứng khớp, ...
Tuy vậy,
rất nhiều trường hợp bệnh không gây đau gì cả. Có người chẳng
bao giờ đau, tình cờ chụp phim, phim chụp cho thấy khớp đã mòn.
Đau khớp,
nếu xảy ra, trong giai đoạn đầu, thường là cái đau âm ỉ, cảm
thấy sâu trong khớp bệnh: khớp lưng, hoặc khớp hông, khớp gối,
khớp ngón tay, ... Người bệnh thấy đau nhiều hơn khi đi lại, sử
dụng khớp, và bớt đau lúc nghỉ ngơi. Khi bệnh tiến triển đến
giai đoạn nặng hơn, cái đau thành liên tục, làm khổ cả vào ban
đêm.
“Công chúa
đứt tay, ăn mày đổ ruột”. Mỗi người chúng ta cảm nhận cái đau
một khác. Cùng một mức độ bệnh lý của khớp, phụ nữ than đau
nhiều hơn đàn ông, người hưởng trợ cấp than đau nhiều hơn người
đi làm, và người ly dị than nhiều hơn người có gia đình hạnh
phúc. Người ta cho rằng trong bệnh khớp thoái biến, như chứng
đau lưng, như nhiều bệnh khác, những yếu tố tâm lý và xã hội có
ảnh hưởng quan trọng, khiến người bệnh cảm thấy đau nhiều hay
ít.
Triệu chứng
quan trọng khác là cứng khớp (stiffness). Khớp thường cứng vào
buổi sáng mới ngủ dậy hoặc sau lúc nghỉ ngơi một thời gian ngắn
trong ngày. Cứng khớp không kéo dài lâu, chỉ khoảng 20 phút.
Đến giai
đoạn nặng, khớp mất hình dạng bình thường, méo mó, to lên, và
không còn gập, duỗi được hết mức. Có khi, đang đi, khớp khựng
lại. Khớp sờ thấy đau, hoặc sưng và hơi nóng. Khi khớp chuyển
động, sờ như thấy các đầu xương trong khớp chạm vào nhau, kêu
“lục cục lạc cạc”.
Sự định
bệnh dựa vào bệnh sử (triệu chứng do người bệnh kể), sự thăm
khám, và phim chụp. Phim chụp cho thấy hai đầu xương trong khớp
sát vào nhau ở chỗ sụn bị mòn, có khi thấy những chồi xương mọc
ra bất thường. Khi sụn khớp mòn nhiều, trên phim, khớp lệch lạc
thấy rõ (subluxation), mất hình dạng bình thường.
Điểm đáng
chú ý là triệu chứng và mức độ tàn tật do bệnh gây nên, nặng hay
nhẹ, thường không ăn khớp với phim chụp. Nếu đem 100 người trên
40 tuổi ra chụp phim, theo phim chụp, 90 người sẽ có những thay
đổi bất thường ở các khớp nâng đỡ sức nặng cơ thể (lưng dưới,
hông, gối, ...), tuy vậy, chỉ 30 người có triệu chứng đau nhức.
Đau dữ hay ít, như đã bàn, còn tùy thuộc nhiều yếu tố, đặc biệt
những yếu tố tâm lý và xã hội.
Chữa trị
Sự trị liệu
nhắm mục đích giảm đau, giúp các khớp duy trì được cơ năng, và
hoạt động bình thường.
Những
trường hợp bệnh nhẹ, người bệnh chỉ cần được trấn an, chỉ dẫn
cách vận động, thu xếp công việc hàng ngày để tránh những hoạt
động khiến khớp dễ tổn thương thêm, và thỉnh thoảng uống thuốc
giảm đau nếu cần. Với những trường hợp nặng hơn, có thể phải
phối hợp nhiều phương pháp chữa trị khác nhau:
1.
Vận động:
Bắp thịt và
xương, khớp như anh em ruột thịt, phối hợp, giúp đỡ nhau trong
lúc hoạt động. Bắp thịt quanh khớp nếu dẻo dai, vững chắc sẽ
giúp khớp bớt làm việc, hoặc làm việc hữu hiệu hơn, và cái đau
sẽ nhẹ đi.
Các vận
động nhẹ nhàng, không đặt nhiều sức nặng trên khớp (low-impact,
nonweight-bearing) rất tốt. Bơi lội tuyệt nhất. Không thì những
thể dục năng động nhẹ (low-impact aerobics exercises), hoặc các
cách tập đặc biệt dùng cho người mang bệnh khớp. Đạp xe đạp đều
có thể làm bớt đau khớp gối bị bệnh. Một chuyên viên thấu đáo về
việc tập luyện cho người mang bệnh khớp (physical therapist) có
thể giúp ta rất nhiều, chỉ dẫn cho ta những cách tập đúng với
nhu cầu của tật bệnh ta.
Kiên nhẫn
là mẹ thành công. Tập 4-5 lần mỗi tuần, đều như vậy, sau hai
tháng, thường sẽ bắt đầu thấy có tiến triển tốt.
2.
Đắp, thoa tại chỗ:
- Ấp nhiệt
(khăn, bình nước nóng, heating pad, ...) vào khớp đau có thể
giúp khớp bớt đau và cứng. Cách giản dị và rẻ tiền là tắm nước
ấm vào buổi sáng lúc khớp hay bị cứng. Có vị thấy bớt đau khi
dùng nước đá thay vì dùng nhiệt.
- Một loại
kem được xem có tác dụng giảm đau, mua bên ngoài không cần toa
bác sĩ là capsaicin cream. Thoa kem capsaicin ngày vài lần trên
khớp, có khi bạn không cần uống thuốc giảm đau nữa. Kem
capsaicin rất hữu hiệu cho các khớp gối và bàn tay. Khi mới
dùng, có thể thấy nóng ở chỗ thoa thuốc, song tiếp tục dùng,
phản ứng khó chịu này sẽ bớt dần.
3.
Tránh bắt khớp bệnh làm việc quá sức:
- Luôn giữ
cơ thể trong tư thế thẳng thắn. Khi nghỉ ngơi, học hành, làm
việc, lái xe, bạn nên ngồi ghế có lưng tựa thoải mái (thêm tay
dựa càng tốt), sát người vào lưng ghế, để lưng ghế nâng đỡ cơ
thể bạn cho thẳng, giúp các khớp xương, bắp thịt lưng và cổ
không mỏi.
- Trong
công việc hàng ngày, bạn xếp đặt công việc và dụng cụ làm việc
hợp lý, thuận tầm tay, vừa tầm mắt, hầu khỏi cong cúi nhiều
trong lúc làm việc. Đồng thời, ứng dụng tinh thần “chị ngã em
nâng”, sử dụng càng nhiều khớp càng tốt trong lúc làm việc.
Chẳng hạn, bưng tách cà phê với cả hai tay, nâng bình cà phê
bằng cách đỡ cả trên lẫn dưới (một tay đỡ đáy bình, một tay xách
quai xách phía trên), ... Với cách này, lực tác động sẽ lan tỏa,
không khớp nào phải làm việc quá sức.
Cũng nhớ,
khi nhặt vật gì dưới đất, thay vì cúi lưng, bạn cong hai gối
trong lúc giữ lưng cho thẳng. Khi bưng bê vật nặng, bạn đưa sát
vào người, từ từ đứng lên, trong lúc vẫn thẳng lưng. Nếu vật quá
nặng, cách tốt nhất là nhờ thêm người khác giúp sức.
- Người bị
bệnh mòn khớp hông hay khớp gối nên tránh đứng, quì, ngồi chồm
hổm (squatting) lâu.
- Xe nặng,
bánh mau mòn. Nên xuống cân nếu béo mập.
- Giữ sự
cân bằng giữa hoạt động và nghỉ ngơi. Những dịp nghỉ ngắn (10-20
phút) trong ngày giúp các khớp nghỉ ngơi sau những lúc hoạt
động.
- Người bị
bệnh mòn khớp gối hay khớp hông một bên, có thể dùng gậy chống
(cầm bằng tay bên không đau) để nâng đỡ cơ thể trong lúc đi lại,
giúp các khớp đau đỡ làm việc trong lúc đi lại.
- Giày thể
thao loại tốt, hấp thu bớt các sức tác động (impact-absorbing
shoes), giúp giảm sức nặng đè trên các khớp ở chân, có thể khiến
bớt đau khi đi lại, và có lẽ cũng làm chậm đà tiến triển của căn
bệnh. Khổ nỗi, các cụ ta ít quen đi giày thể thao, thích đi dép
cao su, dép Nhật cho nhẹ, thoáng, và chỉ... vài đồng một đôi.
3.
Chữa trị bằng thuốc:
Thuốc giúp
bớt đau. Những trường hợp đau nhẹ hoặc vừa, ta dùng Tylenol là
đủ, rẻ, lại an toàn. Không mang bệnh gan hay thận, ta có thể
dùng đến 8 viên Tylenol 500 mg mỗi ngày (2 viên ngày 4 lần).
Những thuốc giảm đau chứa chất nha phiến như Tylenol số 2, số 3,
Vicodin, ... thường không cần thiết, vì tác dụng không dài. Hơn
nữa, dùng liên tục, lâu ngày, thuốc có thể sẽ mất tác dụng và
gây nghiện.
Các thuốc
chống viêm không chứa chất steroid (non-steroid
anti-inflammatory drugs, viết tắt NSAID) như Advil, Nuprin,
Motrin, ... làm bớt đau và cứng khớp. Dùng Tylenol không bớt
đau, ta có thể dùng đến những thuốc loại này. Cái bất lợi là,
dùng lâu ngày, chúng có thể gây khó chịu, lở bao tử, chảy máu
đường tiêu hóa, và hại cho thận, ... Dùng những thuốc này, ta
nên uống lúc bụng no (đang ăn hoặc sau khi ăn). Thấy khó chịu
vùng bụng trên, hoặc đi cầu ra phân đen, bạn nên ngưng thuốc và
cho bác sĩ biết ngay. Một thuốc giảm đau khác có tên Ultram,
cũng giúp nhiều người bớt đau, nhưng không gây những tác dụng
độc hại như các thuốc trên. Tất nhiên, nó có thể gây những tác
dụng phụ khác.
Gần đây,
một số tài liệu đề cập đến việc dùng chất glucosamine và chất
chondroitin để chữa bệnh khớp thoái biến, cho rằng hai chất này
có khả năng giúp sửa chữa, tái tạo sụn khớp, và bổ khuyết lượng
chất nhờn cần có trong khớp. Chúng tác dụng chậm, ít nhất 4 tuần
mới công hiệu, và cũng có thể gây một số tác dụng phụ. Sự an
toàn và hiệu quả về lâu về dài của thuốc chưa được biết rõ.
Thuốc mua bên ngoài không cần toa, bạn có thể thử, song nên cho
bác sĩ biết.
Ngoài các
thuốc uống, trong nhiều trường hợp, bác sĩ cũng chích thuốc chứa
chất steroid hoặc thuốc Synvisc thẳng vào khớp giúp khớp bớt đau.
4.
Giải phẫu:
Giải phẫu
dùng cho những trường hợp bệnh quá nặng gây đau nhức liên tục,
chữa trị hết mức bằng những phương pháp nội thương song không
kết quả. Có nhiều phương pháp giải phẫu khác nhau:
- Thay hẳn
một khớp: khớp hông, khớp gối nay có thể thay.
- Gọt bớt
xương (osteotomy).
- Mài bớt
sụn (chondroplasty, abrasion arthroplasty).
- Đưa ống
soi vào khớp, dọn dẹp những chỗ bị hư hoại trong khớp.
Sau cùng,
ta cũng đừng quên vai trò của tinh thần trong sự chữa trị bệnh
khớp thoái biến. Tinh thần và thể xác tuy hai nhưng là một.
Trong điều kiện sức khỏe cho phép, nên thường xuyên vận động,
hầu giúp cơ thể khỏe mạnh. Thể xác khỏe khoắn, ta thấy yêu đời,
yêu người, đỡ căng thẳng tinh thần, và cảm nhận cái đau ít hơn.
Một thể xác khỏe mạnh, một tinh thần lạc quan, một lý tưởng hoặc
triết lý sống trong sáng, đấy là những viên thuốc bổ của đời
sống. Xin biên toa để bạn dùng hàng ngày.
