Champa (còn gọi là hoa sứ) là tên một loài hoa màu trắng hồng nhạt, hay trắng vàng nhạt, có hương thơm ngào ngạt có thể tìm thấy tại khắp nơi trên duyên hải miền Trung. Không biết người Chàm đã chọn loài hoa sứ này đặt tên cho quê xứ mình từ hồi nào, nhưng chữ Champa đã được tìm thấy trên tấm bia ký có từ thế kỷ thứ 6 tại thánh địa Mỹ Sơn, viết bằng tiếng Phạn (Sanscrit).

Dân tộc Chàm có khoảng 100.000 dân, xếp thứ 17 trong 54 sắc tộc của Việt Nam; sống tập trung đông nhất ở 3 tỉnh Bình Thuận, Ninh Thuận và An Giang. Ngoài ra, người Chàm còn cư trú rải rác ở các tỉnh từ Nam Trung Bộ đến Đông và Tây Nam bộ. 

Qua các di tích và di sản văn hóa còn lại, người ta có thể nhận thấy những nét văn hoá nổi bật của người Chàm trong đó có sự pha trộn giữa tính bản địa và sắc thái Ấn giáo. Nét văn hóa Ấn Độ tỏ ra nổi bật và lấn át hơn. Nét đặc sắc của văn hoá Chàm thể hiện từ tiếng nói, chữ viết, từ nghệ thuật và kỹ thuật tạo hình của các ngôi tháp bằng đất, các pho tượng bằng đá, đến các sản phẩm thêu, dệt hoa văn, thổ cẩm hoặc đồ gốm sứ và các vật dụng phục vụ cho cuộc sống hàng ngày hay trong các nghi lễ cúng tế.

Người Chàm luôn tự hào về những ngôi tháp Chàm cổ kính xây dựng bằng đất nung độc đáo. Hình ảnh vũ nữ Chàm cổ xưa đã được khắc vào các đền tháp, trong đó bức phù điêu Vũ nữ Trà Kiệu là một trong những tuyệt tác. Là một bộ phận của nền văn hoá dân tộc, kiến trúc dân gian của người Chàm cũng có một lịch sử và truyền thống lâu đời. Bàn tay và khối óc sáng tạo của dân tộc Chàm làm sáng tỏ sự phong phú, đa dạng của Văn hóa Việt Nam, hé mở cho chúng ta thấy sự giao lưu giữa các nền văn hoá trong quá trình phát triển của các tộc người.

Dệt thổ cẩm là nghề truyền thống của người Chàm. Những tấm khăn, cái áo làm ra được coi là thước đo của sự tài hoa, tháo vát của các cô gái Chàm. Nghề dệt thổ cẩm đòi hỏi sự tỉ mỉ và khéo léo. Để có một tấm chăn, các cô gái Chàm phải cần mẫn ngồi bên khung cửi từ sáng đến tối hàng tháng trời với sự nhịp nhàng, chuẩn xác trong từng thao tác. Các sản phẩm dệt của người Chàm khá phong phú, đáp ứng cho nhu cầu trang phục, trang trí, lễ tiết rất đa dạng của người Chàm.

Một nghề truyền thống khác của người Chàm là kỹ nghệ chế tác đồ gốm. Tại Làng Chàm Bầu Trúc có nghề làm gốm từ lâu đời, hầu như gia đình nào cũng làm, phần lớn do phụ nữ đảm nhiệm. Từ chiếc lu đựng nước, chiếc nồi đất, bộ khuôn đổ bánh xèo đến siêu sắc thuốc, chiếc cà om đều rất dụng công với những hoa văn độc đáo. Sản phẩm gốm Chàm còn được trao đổi rộng rãi với nhiều vùng và nhiều tộc người khác.

Một trong những nét văn hoá đặc trưng nhất của người Chàm phải kể đến là những điệu múa Chàm phong phú, độc đáo. Hầu như mỗi làng Chàm đều có một đội múa riêng. Những điệu múa cổ xưa nhất thường được trình diễn trong các lễ hội. Các nghệ nhân Chàm đã sáng tác thêm những điệu múa đặc sắc như múa chàm rông, múa đoa pụ (đội bình nước trên đầu). Múa quạt là điệu múa phổ thông của người Chàm. Khi múa, các vũ nữ dùng quạt làm đạo cụ để biểu diễn những loại múa khác nhau. Múa bóng mang tính tôn giáo và cũng rất phổ biến của người Chàm. Trong những nét đặc trưng của múa Chàm là múa ổn định theo nhạc nhưng không đơn điệu, nhàm chán trong các chi tiết vũ điệu, cuốn hút người xem, người nghe để tạo nên sự “bùng nổ mỹ cảm” khởi phát từ vẻ đẹp huyền diệu và đầy ấn tượng của các vũ nữ. Dàn nhạc đệm cho múa thương gồm hai trống ba-ra-nưng và một kèn sa-ra-nai.

Một số nghi lễ trong các Tháp Chàm

Hàng năm có rất nhiều lễ hội được tổ chức trên các tháp Chàm Ninh Thuận. Một số lễ hội tiêu biểu có thể kể ra:

- Lễ Chal cầu (lễ cả nước): Tổ chức vào đầu tháng giêng theo lịch Chàm, cũng là đầu năm, người Chàm tập trung lên tháp để cùng các thầy cúng mừng năm mới.

- Lễ mở cửa (lễ cầu đảo): Tổ chức vào tháng 4 Chàm lịch, thực tế là lễ cầu mưa bởi vào tháng 4, tháng 5 âm lịch (lịch ta) lúc này chưa có mưa.

- Lễ Katê: Theo phong tục cổ truyền hàng năm đến ngày 1/7 Chàm lịch, tức khoảng tháng 10 theo tây lịch. Đây được coi như ngày tết và là ngày lễ lớn nhất của người Chàm. Vào dịp này người Chàm ở các vùng lân cận Phan Rang tập trung đến tháp Pôklong Garai (hoặc tháp Pôrômê) làm lễ mừng Katê và cúng các vị thánh thần cùng vua Pôklong Garai (hoặc vua Pôrômê).

- Lễ Cha Bun: Tổ chức vào tháng 10 Chàm lịch; theo quan niệm của người Chàm, nếu như lễ Katê là lễ tưởng niệm đấng cha thì lễ Cha Bun là lễ tưởng niệm đấng mẹ. Tuy nhiên không phải là lễ lớn của cả dân tộc nên nghi lễ tiến hành ở tháp đơn giản hơn và chủ yếu do các thầy cúng thầy cả coi về đạo giáo tiến hành.

V.H