Năm cũ qua đi, mỗi người đều có dịp nhìn lại mình sau một năm làm việc, học tập miệt mài. Năm mới đến, mùa xuân về, vạn sự lại như được tiếp thêm sức sống mới. Dân tộc Việt Nam vốn giàu truyền thống hiếu học, sự coi trọng việc học là niềm tự hào của các gia đình nhà nho xưa và tinh thần này vẫn còn làm đẹp cuộc sống của những gia đình trí thức nay. Thế hệ sau tiếp thu những giá trị văn hoá quý báu của thế hệ đi trước và cũng nhờ đó, truyền thống hiếu học của người dân Việt Nam luôn được gìn giữ trân trọng.

Ông đồ khai bút đầu năm

Tiết xuân trong trẻo, lòng người tôn kính, khai bút đầu xuân là một cử chỉ văn hoá rất đẹp và giàu ý nghĩa. Khai bút là lần cầm bút đầu tiên trong một năm mới, những gì được tái hiện trên giấy lúc này có ý nghĩa như một lời ước nguyện. Nguyện vọng ở đây có thể cho mình, cho người thân và cũng có thể cao hơn là mong ước cho dân tộc. Học trò khai bút mong việc học hành tiến bộ, đỗ đạt, mai sau công thành danh toại, những người nhàn tản ghi lại những cảm hứng về mùa xuân. Được viết ra điều mình tâm nguyện, được giao cảm với con người, với đất trời dường như là một nhu cầu bản thể của tất cả chúng ta. Điều này cũng là giải thích cho sự ra đời và lưu tồn của lệ khai bút đầu xuân.

Đối với phong tục Khai Bút thì sau giao thừa xong, chọn giờ Hoàng đạo, các quan chức, nho sĩ, học trò chuẩn bị án thư, nghiên mực, bút lông, và giấy hoặc lụa để làm lễ khai bút đầu năm. Ngày xưa, nội dung bài khai bút thường là một câu đối, một bài thơ hoặc một câu danh ngôn. Đôi khi bài khai bút lại là một vài lời tâm nguyện dành cho năm mới. Sau này, nội dung bài khai bút được thay đổi tùy theo hoàn cảnh, sở thích và thông điệp mà mỗi người muốn gửi đến bạn bè, đồng nghiệp, hoặc hội đoàn của mình. Bài khai bút sau đó được đặt ở một nơi trang trọng. 

Ngoài phong tục Khai Bút vào dịp Tết, người Việt ta còn có một phong tục khác cũng đề cao tinh thần quý chữ. Đó là phong tục Xin Chữ đầu năm. Vào giờ khắc giao mùa, người Việt ta tin rằng cầu xin khấn nguyện điều lành vào thời khắc này sẽ rất linh thiêng và ảnh hưởng suốt trong năm. Ngày xưa, dân ta ở mọi tầng lớp có tục xin chữ đầu xuân và người cho chữ là các thầy đồ. Các thầy đồ Nho học, Hán học, và Quốc Ngữ học thả hồn theo nét bút mà tặng lại cho người xin chữ cái tâm tế của mình đã được gửi qua nét chữ và nội dung của chữ theo ước nguyện của người xin. Có người cho rằng việc trao đổi này tựa bán chữ. Nhưng không phải thế! Không có ai bán chữ, mà chỉ có người mua giấy để xin chữ. Đó là cách tặng lộc qua nét chữ một cách rất tinh tế và khéo léo của người Việt trong những ngày đầu xuân.

Dù rằng phong tục Khai Bút và Xin Chữ đầu năm có thể đã quá xưa và không còn thích hợp với thời ngày này. Nhưng biết đâu đó lại là những lời nhắn nhủ của ông cha ta cho con cháu nước Việt đời sau nên quý trọng ngôn ngữ Việt vì đó là cách duy nhất để ta duy trì phong tục, văn hóa và ngôn ngữ nước Việt trong mỗi dịp xuân về.