BS. Nguyễn Quang Tuấn
Tai biến mạch máu não (TBMMN) là một thuật ngữ chung để chỉ
các bệnh nhồi máu não (do tắc mạch não) và chảy máu não (do xuất
huyết não). Bệnh hay gặp ở người lớn tuổi. Nguyên nhân chủ yếu của
bệnh là do vữa xơ động mạch và tăng huyết áp. Đôi khi do các cục
huyết khối từ nơi khác gây thuyên tắc động mạch não như huyết khối
trong tâm nhĩ, tâm thất hay gặp ở những bệnh nhân bị rối loạn nhịp
tim (rung nhĩ), nhồi máu cơ tim, suy tim nặng, bệnh van tim...
Việc phòng ngừa bệnh phụ thuộc vào các yếu tố nguy cơ của mỗi
người.
Những ai có nguy
cơ bị TBMMN?
TBMMN là tình trạng một phần não bị hư hại đột ngột do mất
máu nuôi do tắc hoặc vỡ mạch máu não. Khi thiếu máu lên não, các
tế bào não sẽ ngưng hoạt động và sẽ chết đi trong vài phút. Hậu
quả là các vùng cơ thể do phần não đó điều khiển sẽ ngưng hoạt
động, dẫn tới yếu liệt, tê, mất cảm giác nửa người, không nói được
hoặc hôn mê, thậm chí là tử vong nếu không được cấp cứu kịp thời.
Nhiều trường hợp được cứu sống nhưng có thể bị tàn phế suốt đời,
giảm tuổi thọ và không còn khả năng lao động, khó hoà nhập cuộc
sống bình thường.
TBMMN xuất hiện do lòng động mạch máu nuôi não bị tắc do mảng
xơ mỡ đóng ở thành mạch dày lên dần, làm hẹp lòng mạch; Xuất hiện
cục máu đông di chuyển từ tim do tim bị bệnh loạn nh p hoặc bệnh
hẹp - hở van tim khiến máu ứ lại, đóng thành cục máu đông trong
tim, sau đó chảy lên não làm kẹt lại gây tắc mạch máu não; Xuất
huyết não (mạch máu bị vỡ làm chảy máu, chèn ép não bộ) và xuất
huyết khoang dưới nhện (mạch máu bị phình rồi vỡ ra làm máu chảy
vào khoang trống bao quanh não).
Người có nguy cơ TBMMN cao là người trên 55 tuổi, người bị
tăng huyết áp, đái tháo đường, vữa xơ động mạch, rối loạn lipid
máu, các bệnh mạch vành, van tim, loạn nhịp tim, hút thuốc lá, béo
phì- thừa cân, lười vận động và bị stress nặng hay thường xuyên.
Phòng ngừa bệnh
như thế nào?
Mặc dù TBMMN là bệnh nguy hiểm song hoàn toàn có thể giảm
được nguy cơ bệnh nếu biết cách phòng ngừa, đó là:
Liệu pháp thay đổi lối sống (thực hiện chế độ ăn kiêng và
hoạt động thể lực) là biện pháp quan trọng làm giảm nguy cơ bị vữa
xơ động mạch nói chung và tai biến mạch máu não nói riêng. Liệu
pháp thay đổi lối sống bao gồm: Cai thuốc lá; có chế độ dinh dưỡng
giàu vitamin, khoáng chất, hạn chế ăn quá nhiều chất béo và các
thực phẩm giàu calo, liệu pháp dinh dưỡng còn nhằm làm giảm lượng
lipid máu, giảm huyết áp và giảm đường máu nếu bệnh nhân bị đái
tháo đường; Tăng hoạt động thể=2 0lực sẽ làm cải thiện tình trạng
tim mạch và làm cải thiện các yếu tố nguy cơ tim mạch như rối loạn
lipid máu, béo phì và tăng huyết áp.
Phòng ngừa tình trạng đông máu bằng thuốc: Tình trạng tăng
đông có thể ảnh hưởng đến bệnh lý tim mạch. Điều trị bằng aspirin
có lợi trong phòng ngừa tiên phát và thứ phát cho các bệnh nhân bị
nhồi máu não. Liều điều trị nên lựa chọn là liều có hiệu quả cao
nhất với tác dụng phụ ít nhất. Các bệnh nhân có nguy cơ cao hay
những người có kèm theo tăng huyết áp, rối loạn lipid máu hoặc
bệnh tim mạch (bệnh động mạch vành, đột quỵ hay bệnh mạch máu
ngoại biên) nên được điều trị bằng aspirin 75-100 mg/ngày. Nếu
bệnh nhân bị dị ứng với aspirin, các thuốc ức chế ngưng tập tiểu
cầu khác như clopidogrel 75mg/ngày có thể được dùng thay thế ở các
bệnh nhân có nguy cơ cao.
Điều trị rối loạn lipid máu: Những người trên 45 tuổi cần
được kiểm tra lipid máu định kỳ, bao gồm cholesterol toàn phần,
LDL-C, triglycerid và HDL-C sau khi nhịn đói 10-12 giờ. Nên kiểm
tra định kỳ l ợng lipid máu 6-12 tháng/lần. Mục tiêu điều trị rối
loạn lipid máu là LDL-C dưới 2,6 mmol/l (100mg/dl), triglycerid
dưới 2,3 mmol/l (200 mg/dl) và HDL-C bằng hoặc trên 1,0mmol/l
(40mg/dl). Tuy nhiên, cần cân nhắc giữa lợi ích và giá thành, cũng
như các tác dụng phụ có thể gặp khi dùng thuốc liều cao. Điều trị
bằng thuốc phải kết hợp với liệu pháp thay đổi lối sống. Liều
thuốc được tăng dần đến khi đạt được nồng độ LDL-C mục tiêu.
Kiểm soát trị số huyết áp: Tăng huyết áp rất hay gặp ở người
có tuổi. Tăng huyết áp làm tăng nguy cơ bị các biến chứng tim mạch
(đột quỵ, bệnh động mạch vành và mạch máu ngoại biên). Mục tiêu
điều trị nhằm đạt trị số huyết áp dưới 140/90mmHg. Thay đổi lố i
sống và dùng thuốc được áp dụng cho các bệnh nhân có huyết áp trên
140/90mmHg. Các nghiên cứu gần đây cho thấy việc quan trọng nhất
trong điều trị tăng huyết áp là đạt được trị số huyết áp mục tiêu.
Nguyên tắc sử dụng thuốc hạ áp là nên bắt đầu với một thuốc liều
thấp hoặc phối hợp các nhóm thuốc với liều thấp để vừa đạt được
hiệu quả điều trị vừa làm giảm tác dụng phụ.
Lưu ý: Trong mùa hè, thời tiết nắng nóng sẽ là yếu tố làm gia
tăng các ca TBMMN, vì vậy những bệnh nhân đã từng bị TBMMN và
những người có nguy cơ phải đặc biệt chú ý đến các biện pháp phòng
bệnh, tránh hoạt đ ng quá sức và có chế độ ăn uống, lao động, nghỉ
ngơi... phù hợp với sức khỏe.
Hỏi: Tai Biến
Mạch Máu Não (TBMMN) là bệnh gì?
Đáp: TBMMN tiếng Anh gọi là stroke hay cerebrovascular
accident (CVA) xảy ra lúc mạch máu đem dưỡng khí và chất dinh
dưỡng đến nuôi não bị vỡ ra hay nghẽn lại. Lúc não thiếu máu như
vậy, dưỡng khí sẽ bị thiếu và tế bào não sẽ chết đi.
Hỏi: Bệnh TBMMN
có thường xảy ra không?
Đáp: Hàng năm tại Hoa Kỳ có khoảng 730,000 trường hợp mới của
bệnh TBMMN. Theo thống kê năm 2000 ở Úc, mỗi năm có 12,000 người
chết vì bệnh TBMMN so với 24,000 người chết vì bệnh tim. Càng lớn
tuổi càng dễ bị TBMMN. Trên thế giới từ thập niên 70s, số tử vong
do TBMMN giảm xuống còn 7% mỗi năm nhờ sự hữu hiệu của việc điều
trị bệnh cao huyết áp.
Hỏi: Có dễ bị TBMMN lần thứ hai không?
Đáp: Rất dễ bị TBMMN lần thứ hai. Trong vòng 5 năm kể từ lần
bị đầu tiên có từ 1/3 đến Ỏ số người sống sót sẽ bị TBMMN lần thứ
hai. Có nghĩa là 34% đến 50% (hay 1 trong 2 hay 3 người sẽ bị
TBMMN lần thứ hai).
Hỏi: Bệnh TBMMN
được phân loại như thế nào?
Đáp: Bệnh TBMMN đuợc chia thành nhiều loại chính dựa trên sự
hư hại của mạch máu: mạch máu bị nghẽn hay mạch bị vỡ làm chảy máu
trong đầu. Vì mỗi loại TBMMN có cách điều trị khác nhau cho nên
các BS cần định bệnh sớm và xác định loại nào và nơi hư hại một
cách chính xác. Loại nghẽn mạch máu gây ra sự thiếu máu đến não (tiếng
Anh gọi là ischemic stroke) có thể do máu đông tại chỗ "thrombotic
stroke" hay bị nghẽn vì cục máu chuyển đi từ nơi khác trong thân
thể "embolic stroke"
53% TBMMN thuộc loại thrombotic stroke
31% thuộc loại embolic stroke
13% do chảy máu trong sọ
6% do chảy máu dưới màng nhện trong vỏ não.
Hỏi: Có bệnh nào
gây ra chảy máu trong TBMMN?
Đáp: Mạch máu bị vỡ làm cho thiếu máu ở vùng não sau nơi vỡ
và các tế bào não bị chết đi. Ngoài ra, máu chảy ra đông lại thành
cục có thể đẩy lệch các cơ cấu của não và làm hư hại các chức năng
của não bộ. Có 2 loại chảy máu trong đầu: một là chảy máu dưới
màng nhện; hai là chảy máu trong sọ. Loại chảy máu dưới màng nhện
có thể do bệnh mạch lựu (nở động mạch- aneurysm) hay do tật động
tĩnh mạch bẩm sinh - arteriovenous malformations (AVM).
Hỏi: Xin mô tả
các triệu chứng báo hiệu bệnh TBMMN
Đáp: BS của quí vị có thể tìm thấy các dấu hiệu cho thấy quí
vị dễ bị TBMMN. Quí vị cũng có thể được báo hiệu bởi các triệu
chứng của bệnh TBMMN như sau:
1. tự nhiên thấy yếu, tê rần hay liệt tay chân hay mặt nh t là
nếu bị một phiá của thân thể
2. mất khả năng nói hay khó nói hay không hiểu ngôn ngữ
3. đột nhiên mất thị giác nhất là ở một mắt.
4. đột nhiên nhức đầu dữ dội không có nguyên nhân
5. đột nhiên chóng mặt, mất thăng bằng.
Hỏi: Thế nào là
cơn thiếu máu tạm thời (TIA: transient ischemic attack)?
Đáp: Khoảng 1/3 các trường hợp TBMMN được báo hiệu trước bằng
cơn thiếu máu tạm thời, tiếng Anh gọi tắt là TIA (Transient
Ischemic Attack). TIA có thể xảy ra trước TBMMN vài ngày, vài tuần
hay vài tháng. TIA xảy ra do sự tạm thời ngưng cung cấp máu lên
não. Triệu chứng thường ngắn hạn từ vài phút đến vài giờ. Chẳng
hạn quí vị đột nhiên thấy yếu tay hay yếu chân rồi tự nhiên triệu
chứng biến mất. Đó l=C 3 triệu chứng báo hiệu quan trọng, quí vị
phải đi khám BS ngay.
Hỏi: Có liên hệ
gì giữa thuốc ngừa thai và bệnh TBMMN?
Đáp: Thuốc ngừa thai đặc biệt là loại chứa nhiều estrogen làm
tăng gia hiểm nguy đông máu có thể gây ra bệnh TBMMN, nhất là ở
phụ nữ trên 30 tuổi.
Hỏi: Các yếu tố
gây bệnh TBMMN?
Đáp: Có nhiều yếu tố gây hiểm nguy của bệnh TBMMN như: tuổi
tác, tính phái, sắc dân và bệnh sử gia đình.
Càng lớn tuổi càng dễ bị TBMMN; 2/3 các trường hợp xảy ra ở
người trên 65 tuổi. Bệnh TBMMN xảy ra ở đàn ông 25% nhiều hơn đàn
bà. Người Mỹ da đen bị TBMMN nhiều hơn người da trắng.
Ngoài ra cũng có nhiều yếu tố có thể thay đổi được trong việc gây
bệnh TBMMN như ch ữa trị bệnh cao huyết áp, bệnh tiểu đường, không
hút thuốc lá, giữ cho người không quá mập, tăng gia thể dục thể
thao, ăn uống điều độ, giảm cholesterol hay tránh thuốc ngừa thai
ở phụ nữ dễ bị đông máu.
Hỏi: Các phương
pháp mới để định bệnh TBMMN?
Đáp: Trong bệnh TBMMN, định bệnh sớm và chính xác rất quan
trọng. Các phương cách định bệnh hiện đại sau đây được dùng để
định bệnh TBMMN:
1. hình cắt lát CT scan là phương cách đầu tiên cho người bệnh ở
phòng cấp cứu. CT scan giúp phân biệt nhanh chóng loại TBMMN do
nghẽn mạch hay do chảy máu.
2. Hình MRI giúp xác định chính xác vị trí hư hại trong bệnh TBMMN.
Hình rất bén nhậy cho nên thường dùng trong các bệnh TBMMN do các
mạch nhỏ
3. MRA, để tìm xem nơi chB Ay máu và phân loại 4. Transcranial
Dopler 5. Carotid Duplex Scanning để xem động mạch ở cổ có bị
nghẽn không
6. Xenon
CT scan dùng để đo lưu lượng máu trong não
7. Radionuclide SPECT Scanning dùng chất phóng xạ để đo lưu lượng
máu trong não.
8. Hình chụp mạch máu não có thể cho biết tình trạng của các mạch
máu não.
