Trong tháng 4 cả thế giới bị rung
động khi có tin một dịch cúm heo (swine flu) đã nổ ra tại Mexico
và lan sang Mỹ và một số quốc gia như Pháp, Israel, Tây ban Nha..
khiến cơ quan Y tế quốc tế WHO phải ban hành tình trạng khẩn cấp
để phòng ngừa một cơn đại dịch ( pandemic ) có thể xảy ra như
trước đây vào năm 1918 làm chết 40 triệu người trên thế giới gọi
là Spanish flu ( thực ra là một cơn đại dịch do cúm gà gây ra và
xuất phát từ nước Mỹ tại tiểu bang Kansas ).
Các chuyên viên dịch tễ đã tiên đoán
từ lâu là một cơn đại dịch chắc chắn sẽ xảy ra, nhất là khi có
dấu hiệu xuất hiện của siêu vi trùng cúm gà H5N1 tại các nước Á
Châu nhưng cho đến nay thì vẫn yên tĩnh cho đến khi xảy ra nạn..
cúm heo tại
Mexico. Siêu vi cúm gà H5N1 chưa có dấu hiệu thay đổi để có thể
trở thành một đại dịch.
Hiện nay tình hình vẫn còn đang diễn
tiến mau lẹ nên chính phủ Mỹ chưa biết rõ là liệu dịch cúm heo
này có biến thành một cơn đại dịch hay không và trong khi chờ
đợi thì chỉ ban hành lệnh y tế công cộng khẩn cấp ( public
health emergency ) mà thôi và nâng tình trạng từ cấp 3 lên cấp
4. Một cơn đại dịch pandemic được sắp hạng là cấp 6, nghĩa là
mọi hoạt động công cộng đều tạm ngưng như đóng cửa trường học,
công tư sở..
Nhiều
người phải đeo đồ che miệng khi qua cửa khẩu
Cúm heo là gì ?
Siếu vi trùng gây ra cúm heo tương tự
như các giống siêu vi gây ra cúm gà và cúm người gọi là
influenza virus A nhưng ít khi truyền sang người và nhất là
không truyền trực tiếp từ người sang người ( human to human
transmission).
Giống siêu vi cúm heo hiện nay thuộc
loại H1N1 và điều nguy hiểm là hiện nay giống siêu vi mới này có
khả năng lan truyền trực tiếp từ người sang người. Các chuyên
viên đã tìm ra được cấu trúc di truyền của loại siêu vi cúm heo
mới này và thấy rằng mã số di truyền gồm có những genes của cúm
heo, cúm gà và cả cúm người. Nghĩa là một giống siêu vi cúm heo
mới, lai giống với siêu vi cúm gà và cúm người. Vì thế nên bệnh
cúm heo mới có thể lan truyền trực tiếp từ người sang người
khiến trên lý thuyết có thể tạo nên một cơn đại dịch vì bệnh cúm
lan truyền mau lẹ qua đường hô hấp nên hết sức khó phòng ngừa !
Tuy vậy còn tùy theo mức độ ác tính
của giống siêu vi mới này vì nếu mức độ lây lan không mạnh như
dự đoán thì đại dịch sẽ không xảy ra và dịch sẽ tàn lụi lần lần
sau khi các biện pháp ngăn ngừa được thi hành hoặc chế tạo kịp
thời ra thuốc chủng ngừa mới chống lại siêu vi cúm heo. Nhưng
siêu vi này có nhiều ác tính thì sẽ tạo nên một cơn đại dịch hết
sức nguy hiểm và con số tử vong sẽ lên đến hàng chục triệu người..
Đại dịch là gì ?
Theo định nghĩa thì một cơn đại dịch
( pandemic ) khi một loại siêu vi cúm hoàn toàn mới xuất hiện
sau khi mã số di truyền biến thể ( mutation ), thường là một
giống siêu vi cúm gà rồi từ đó truyền sang loài người như cơn
đại dịch năm 1918 và những năm sau 1957, 1968.. Giống siêu vi
mới lan truyền rất mau lẹ vì hệ thống miễn dịch ( immune system
) trong cơ thể con người không có khả năng chống lại giống siêu
vi mới này. Tỷ lệ tử vong có thề rất cao như vụ năm 1918 làm
chết 40 triệu người trên thế giới nhưng cũng không cao lắm như
những cơn đại dịch 1957 làm chết 2 triệu trên thế giới và 1
triệu năm 1968. Bình thường những trường hợp tử vong xảy ra ở
những người cao niên hoặc trẻ em hoặc ở những người có bệnh mãn
tình. Nhưng trong những cơn đại dịch thì phần lớn tử vong xảy ra
ở người trẻ khoẻ mạnh, nguyên do là vì phản ứng quá mạnh của hệ
thống miễn dịch qua các cytokines làm cho hệ thống tim mạch bị
tràn ngập.
Hiện nay đã có gần 100 trường hợp tử
vong ở Mexico nhưng chưa có tử vong xảy ra ở Mỹ tuy rằng các
cuộc khảo sát xác nhận là những trường hợp cúm heo ở Mexico và
Mỹ cùng do một giống siêu vi mới gây ra và sự khác biệt có thể
được giải thích vì chế độ Y tế hai nước khác nhau.
Dịch cúm heo lan truyền cũng giống như các trường hợp
cúm trước đây, nghĩa là qua đường hô hấp ( air borne
transmission ) qua những sự đụng chạm trực tiếp giữa người mang
bệnh và người bình thường như ho, hắt hơi, sổ mũi và nhất là qua
trung gian bàn tay bị nhiễm hoặc vật dụng hàng ngày. Tuy mang
tên là cúm heo nhưng không thể mắc bệnh qua việc ăn thịt heo.
Chỉ những người chăm sóc heo, nuôi
heo mới có thể bị lây bệnh từ heo sang. Nhưng với giống siêu vi
cúm mới lai giữa heo và người thì bệnh cúm có thể lan truyền từ
người sang người rất dễ dàng.
Hiện nay việc điều trị bằng hai loại
trụ sinh Tamiflu và Relenza vẫn còn công hiệu nếu được dùng thật
sớm khi mới bắt đầu có triệu chứng bị cúm như nóng sốt, ho nhức
đầu, sổ mũi, mệt mỏi.. nhất là sau khi tiếp xúc mới người bệnh.
Chính phủ Mỹ có một số thuốc Tamiflu tồn kho đủ dùng nếu chẳng
may xảy ra một cơn đại dịch.
Việc phòng ngừa chủ yếu là che mũi và
miệng mỗi khi ho hay hắt hơi và liệng bỏ giấy lau mũi. Tránh
không dùng khăn lau tay.
Rửa tay thật sạch bằng xà bong sau
khi tiếp xúc với người lạ hay vật lạ. Trước đây khi có dịch SARS
thì tại nhiều nơi chính phủ khuyến cáo nên tránh bắt tay mà chỉ
nên gật đầu chào mà thôi và dùng khẩu trang. Phần lớn các trường
hợp lây lan là qua trung gian hai bàn tay. Có thể chào kính theo
lối Ấn Độ là chắp gay tay và nói “Namaste“!
Nếu chẳng may có dấu hiệu bị cúm thì
nên ở nhà dưỡng bệnh, tránh tiếp xúc với bạn bè, thân nhân.
Những triệu chứng của cơn cúm heo
swine flu cũng không khác gì những dịch cúm trước đây như nhức
đầu, sổ mũi, ho khan, đau cổ, mệt mỏi rã rời chân tay và có khi
tiêu chảy, ói mửa. Định bệnh chắc chắn chỉ có thể bằng thử
nghiệm máu tìm các kháng thể của siêu vi trùng. Hiện nay vẫn
chưa có thuốc chủng ngừa mới chống lại cơn dịch mới này và những
người tuy đã được chủng ngừa vẫn có thể bị lây bệnh.
Các công ty dược phẩm đang gấp rút
chế tạo thuốc chủng mới chống lại siêu vi mới tìm ra nhưng phải
mất một thời gian từ 3 đến 4 tháng mới hoàn tất và có đủ số
lượng cần thiết.
Tuy vậy hiện nay đang ở vào cuối mùa
dịch cúm tại Bắc Bán cầu vì đang bước vào mùa Hè , mọi người
không có dịp tụ tập để rồi truyền bệnh cúm cho nhau nhưng còn
đối với các nước thuộc Nam Bán Cầu như Úc, Tân Tây Lan, Nam Phi,
Nam Mỹ thì lại đang bước vào mùa Thu, Đông nên có lẽ sẽ bị đe
dọa nặng hơn. Tình hình vẫn còn quá mới và đang có nhiều thay
đổi từng giờ từng phút và trong vài ngày tới thì sẽ biết là lần
nay có phải là một cơn đại dịch, pandemic, hay không và các
chuyên viên kinh tế đã ước đoán là một cơn đại dịch sẽ gây ra
tổn thất lến tới khoảng 500 tỷ USD cho cả thế giới hiện nay vẫn
còn đang lao đao vì cơn khủng hoảng ngân hàng, địa ốc..
BS Vũ văn Dzi,MD.
