Khi một dân tộc, một sắc dân đã quen với cách sống của văn hóa dân tộc đó; đến khi vì một lý do nào đó phải rời xa quê hương, họ thường tập trung quây quần bên nhau và sống thành từng cộng đồng. Đất Mỹ là một tập hợp, một tổng hợp của nhiều nền văn hóa từ các sắc dân khác nhau: Hợp Chủng Quốc Hoa Kỳ. Tại Hoa Kỳ có nhiều thành phố, cộng đồng mang tên Little: Little Havana, Little Italia, Little Portugue… Người Việt Nam cũng vậy, ta có Little Sài Gòn.

Dân Việt tại San Jose đã hình thành nhiều hội ái hữu đồng hương, và sinh hoạt với nhau trong tình đồng bào ruột thịt. Họp mặt tân xuân, họp mặt hè là những sinh hoạt chính.

Chúa Nhật tuần qua, 10/8/08 tại Lakewood park, thuộc thành phố Sunnyvale, Hội Ái Hữu Đồng Hương Cà Mau đã có cuộc họp mặt hè quy tụ khoảng 400-500 người. Họ đến với nhau trong tình đồng hương, Bà Nguyễn Kim Nhứt, hội trưởng, đã bắt đầu bằng lời chào mừng quan khách. Sau đó là ăn uống, chuyện trò, ca hát, kéo dây, xổ số…và phát thưởng cho học sinh giỏi. Như vậy có điều gì đặc biệt không?

Điều đặc biệt và quan trong ở đây là tình đồng hương, là mối dây liên kết gìn giữ nền văn hóa gốc. Như bà hội trưởng nói “Tạo cơ hội nốiliền tình thân hữu, và khuyến khích hướng dẫn cho thanh thiếu niên nhớ về quê hương.” Đó cũng là mục đích và cứu cánh của các hội ái hữu.

Người đồng hương đến với nhau ngoài việc chuyện trò cũng phải có cái ăn, cái uống để đàm đạo. Mà ăn là một cách biểu lộ văn hóa và căn cước của địa phương, của quê hương. Nói đến bánh phồng tôm người ta sẽ nghĩ ngay đến Sa Đéc, bún bò gìo heo…là Huế, Mì Quảng là xứ của ngũ phụng tề phi, mạch nha mè xửng là quê hương của Thiên Ấn Trà Giang, Bánh Tôm nhớ ngay đến xứ muối Bạc Liêu…Sóc Trăng là quê hương của bún nước lèo…

Tuy nhiên, đi ăn khắp các hội ái hữu ít khi người xa xứ nhìn thấy được “đặc sản’ của quê hương trong các cuộc hội, hè…ở đâu cũng chả giò, mì xào, thịt nướng, heo quay, bánh hỏi…cho dễ làm dễ ăn (?)

Hôm nay ở Cà Mau … Nhìn thấy ông Nguyễn Văn Đấu, vị cố vấn của hội, bận tíu tít trong việc tiếp khách, ông Nguyễn Cao Thăng cười với thân hữu , bà Kim Nhứt xông xáo như Phàn Lê Huê ra trận…lòng người thấy ấm áp.

Lẩu mắm

Thức ăn rất nhiều, người vui như hội nhưng ít người biết được quê hương Cà Mau có những gì để nhớ, để thương, để giới thiệu cùng thân hữu. Hỏi ông Nguyễn Văn Đấu ông cười, hỏi Ông Nguyễn Cao Thăng, cười…và hỏi ai ai cũng vậy. Họ chỉ kể cho nhau nghe, và mời nhau đến nhà mà tiếp đải. “Ở ngoài trời như vầy làm sao mà nấu. Picnic mấy món đó cho tiện việc thôi. Họp nhau hàn huyên là chính” Một lão niên nói vậy, một lão bà thì kể như thế nầy.

Một trong những cách chế biến món ăn ngon mà dân gian đã kinh nghiệm, khó quên nhất trong các món ăn dân giả là nướng. Trong các món ăn đồng của người dân miệt ruộng là cá lóc nướng trui.

Cá lóc nướng trui dễ làm, dùng một cây sậy hoặc tre, trúc, lụi xiên từ miệng đến đuôi con cá, cặm xuống đất xiên 45 độ, ủ rơm rạ hoặc cỏ khô, rồi đốt . Khi cá cháy đen, cũng là lúc cá chín. Khi ăn ta như ăn cả cái mùi rơm mùi rạ , cái hương vị của hương đồng cỏ nội. Đến Cà Mau nên thử ăn cá nướng trui miệt U Minh Hạ. Cá nướng trui nên ăn với rau, thật nhiều rau: Rau muống đồng, bắp chuối và nhiều loại rau đồng như bông súng, tai tượng, rau má, rau dừa, bông bí, bông so đũa, lục bình, rau nhút, cần nước, rau đắng …v.v và chấm muối hột với ớt. Ngộ chưa?

Trong tập Hương Rừng Cà Mau, nhà văn Sơn Nam có kể chuyện thời khai hoang người Cà Mau ăn cá thay cơm. Ăn cá mà nên thuốc.

“Cà mau còn có lẫu mắm.” Ông Nguyễn Văn Đấu nói. Mắm thì ở đâu không có, nhứt là miệt đồng bằng LụcTỉnh. Người ta nói rằng lẫu mắm là sự giao thoa giữa món ăn Việt và Khmer. Nhất là Châu Đốc có nhiều loại mắm. Lẫu mắm Cà Mau cũng là một món ăn đáng nhớ. Ăn lẫu mắm cần nhất là rau. Các loại rau trong lẩu mắm: rau đắng đất, kèo nèo, cải xanh, đậu rồng, bắp chuối, giá, cà tím, bông súng, lá tai tượng, rau má, rau dừa, bông bí, bông so đũa, bông điên điển, lục bình, rau muống đồng, rau nhút, cần nước, rau đắng, khổ qua, đậu bắp, càng cua, hẹ, đọt xoài, đọt chùm ruột, cần tây, rau thơm, chuối chát....v.v. Rổ rau của lẫu mắm là một bức tranh đầy màu sắc: xanh đỏ tím vàng. Xanh của rau, đỏ của bông so đũa, tím của cà, vàng của bông bí. Ngon chưa?

Mắm thường là mắm sặc, mắm lóc, mắm linh, mắm trèn. Và một số gia vị khác như sả, bạc hà, thịt heo, cà tím, cá bông lau…đi kèm để bán mùi mắm. Nhưng người sành ăn lại không thích mùi mắm nhạt, bởi vậy mắm bò hóc (bò hóc cũng có nghĩa là mắm) của người Khmer ở Sóc Trăng mới làm nên danh của…của bún Mắm và Rau.

Đến Cà mau còn có con ba khía. Ba khía ở Cà Mau nhiều vô kể. Đêm tối trời, xách đèn, lội dọc bờ kinh mặc sức mà hốt. Rằm tháng Tám còn là mùa hội "ba khía ". Đêm nước lên tràn bờ lai láng, ba khía đeo nghẹt cây tới đọt. Bắt về lấy lu, khạp mà đựng. Trước "mùa hội", ba khía lột vỏ đều trân. Dưới lá hay đám đước ven sông, thấy miệng hang nào có xác vỏ thì thò tay vào mà bốc ra con ba khía lột mềm mụp, căng đầy sữa. Lựa con có cặp càng to đem nấu canh chua với trái giác hoặc lá me non. Con ba khía cái đầy gạch son, luộc chấm muối ớt. Ba khía lột chiên bột. Nhưng ngon nhứt vẫn là ba khía muối để làm “mắm ba khía”.

Làm mắm ba khía rất đơn giản. Ba khía rửa sạch, quậy nước muối đổ vào. Nước không dư không thiếu. Mặn quá thịt bớt ngon, lạt dễ bị hư.

Trộn ba khía đòi hỏi sự khéo tay. Dùng tay tách rời chân, càng, gạch son con cái có thể giữ nguyên trong mai dành trộn với cơm. Tỏi thật nhiều, ớt thật cay cùng với chanh, đường, bột ngọt, gia vị cho thấm. Trong tiết trời se se lạnh, mâm cơm dọn ra có đĩa rau luộc và tô ba khía đã quá đủ cho bữa ăn tuyệt vời.

Cà Mau, vùng đất tận cùng của nước. Người Ca Mau gọi đó là miền cuối Việt.

Nhìn ra có hòn Khoai và biển Đông mênh mông như cánh cửa sổ nhìn ra thế giới, và dưới thềm lục địa đó có những túi dầu với trử lượng lớn. Một ngày nào đó người đồng hương Cà Mau sẽ đặt chân trở lại lên đất quê hương, biến U Minh Hạ thành rừng vàng và Đông Hải thành biển bạc cho bỏ những ngày sống tha hương chờ đợi một ngày về.