Níu chân nơi trời nước Tam Giang

Ẩn sâu trong làn nước biếc bao la không chỉ là thế giới của các loài thủy tộc mà còn có cả những câu chuyện phảng phất sắc màu huyền bí mang đậm dấu ấn đời sống tâm linh của cư dân vùng đầm phá Tam Giang (Thừa Thiên - Huế).

Một góc làng chài Ngư Mỹ Thạnh bên bờ Phá Tam Giang

Hình ảnh ngôi miếu thủy thần cùng với cành phan đỏ thắm lặng lẽ bay trong bóng chiều nhá nhem tối bên bờ phá Tam Giang như ám ảnh mãi trong tôi về những câu chuyện thấm đẫm sắc màu huyền thoại của vùng đầm phá được xem là lớn nhất Đông Nam Á này.

Phá Tam Giang là nơi hội tụ của ba con sông lớn là sông Ô Lâu, sông Hương và sông Bồ trước khi đổ ra biển qua cửa Thuận An. Nơi đây, xưa kia ven theo phá còn có con đường thiên lí Bắc Nam đi qua. Tam Giang xưa nổi tiếng là vùng đầm phá mênh mông, hoang vu và dữ dội nên cuộc sống của cư dân nơi đây cũng ẩn chứa nhiều điều huyền bí.

Người dân nơi đây kể lại rằng, xưa kia cư dân trên phá Tam Giang sống đơn lẻ giữa vùng đầm nước hoang vu gần như tách biệt với thế giới bên ngoài. Họ tin vào thế giới thần linh cai quản đầm phá chính vì vậy trong đời sống tâm linh cũng xuất hiện nhiều tập tục khá dị thường như tục hợp cẩn trong lòng nước, tục bắt đàn bà con gái trên bờ về làm vợ, tục đàn bà con gái cởi trần bốn mùa…

Những lễ lạt của họ cũng khác thường, đặc sắc và đặc trưng như lễ nhập vạn, lễ cầu ngư, lễ thôi nôi cho đứa con trai nối dõi tông đường… Do tính chất hoang dã như vậy nên dân trên cạn thường gọi họ là bọn “mọi đầm”, đàn bà con gái chỉ mới nghe nói tới cũng đã chết khiếp huống chi nói tới chuyện lấy họ làm chồng. Nhưng thật ra họ là những người rất hiền lành chất phác, lòng dạ cũng rất mực thẳng ngay, không biết đến những điều điêu ngoa gian dối của cuộc đời. Đó là chuyện xưa, chuyện của một thời mông muội. Còn Tam Giang nay chuyện ấy xem ra đã hết tự lâu rồi.

Phong cảnh hữu tình trên Phá Tam Giang

Trong ngôi từ đường của gia đình cụ Tạ, một ngư dân đầm phá nay đã gác mái lên bờ, bữa cơm trưa cụ đãi chúng tôi có bát canh cá dìa nấu chua vừa thanh đạm vừa ấm cúng. Ngồi trong từ đường nhìn ra, trước mặt là một vùng đầm phá mênh mông nò sáo dày đặc, sau lưng là dãy đồi cát trắng cao như bức tường thành khổng lồ, và sau cái dãy đồi chạy dài tưởng như vô tận ấy là biển cả bao la. Cứ theo lời của cụ Tạ thì dân Tam Giang xưa hay nay cũng đều mưu sinh bằng nghề chài lưới đánh bắt cá tôm. Từ đời nọ qua đời kia, có gia đình cả bốn đời đều quẩn quanh trong lòng một con thuyền chài chật hẹp giữa bốn bề sóng vỗ. Sống trong nước, chết vùi trong nước. Đó là cái thảm cảnh của người Tam Giang xưa.

Ngày nay cảnh ấy tuy không còn nhưng xem ra cái nghiệp thân cò lặn lội sớm hôm thì dường như vẫn thế. Sáng sớm mặt trời chưa ló dạng họ đã thức giấc đi đổ nò lấy cá lấy tôm. Chiều tối nhọ mặt người lại kéo nhau đi đặt lừ, thả lưới. Lúc rảnh rỗi vợ chồng con cái lại trầm mình xuống nước lặn bắt con ngao, con trìa hay vá lưới hoặc đan cái rổ, cái rá để mong kiếm thêm chút tiền nuôi nhau. Có một điều lạ là ngư dân ở đây vẫn còn giữ được cái nghề nhuộm lưới bằng nước vỏ cây dương. Một cách nhuộm lưới cổ xưa mà cách đây hàng mấy trăm năm cha ông họ vẫn từng làm.

Người Tam Giang nay tuy đã lên bờ nhưng cuộc sống của họ vẫn còn có nét gì đó hoang sơ lắm. Họ sống hồn nhiên đơn giản như thể chưa hề biết đến cuộc sống của thời hiện đại. Cứ trông vào cảnh sống của gia đình anh thuyền chài Tần Khanh thì cũng đủ biết. Tuổi đời mới quá ba mươi nhưng đã có tới 5 mặt con. Đứa nhỏ nhất chưa đầy 6 tuổi đã bơi lội giỏi như con cá con tôm ở dưới phá. Hỏi đến tuổi của từng đứa, hai vợ chồng chỉ biết nhìn nhau lắc đầu cười - một nụ cười vừa hiền lành vừa có chút gì đó ngây ngô, dài dại. Thế mới biết cuộc mưu sinh trong lòng nước của dân Tam Giang nay vẫn còn ẩn chứa nhiều điều thú vị.

Tạo hoá sinh ra Tam Giang tuy là vùng đất dữ nhưng cũng hào phóng ban cho nó nhiều điều thú vị cùng với nhiều sản vật ngon lành và quý hiếm. Tam Giang là nơi có tràm chim rất lớn với nhiều loài quý hiếm. Vào mùa đông, tại khu vực đập Cửa Lác hàng chục ngàn con chim từ khắp nơi di cư về tránh rét. Theo đánh giá của các nhà nghiên cứu, tại đây có tới 34 loài chim di cư trú ngụ và 36 loài chim bản địa, trong đó có 21 loài được ghi vào danh mục bảo vệ nghiêm ngặt của châu Âu, một loài có trong Sách Đỏ Việt Nam. Người dân trong vùng còn cho biết có năm hàng đàn ngỗng trời, le le, thậm chí cả sâm cầm đông đến hàng nghìn con kéo về bay rợp cả một vùng.

Buổi sáng hoặc chiều tà cứ theo chân những người đánh bắt mới thấy được cái phong phú của các loài cá tôm ở nơi đây. Sáng sớm đủ thứ cá tôm theo nhau về chợ, chiều độ 3-4 giờ trên bến đò Cồn Tộc thương lái các nơi lại đổ về chờ thu gom ngao, trìa do ngư dân trong vùng lặn bắt được trong ngày.

Ngoài cái giàu có của cá tôm và các loài hải sản, vào những đêm trăng thanh gió mát, sóng lặng nước êm, Tam Giang còn là nơi hò hẹn của những người yêu trăng yêu nước. Trên con đò neo giữa mặt phá bát ngát ánh trăng thâu, được thả mình nhâm nhi chút rượu đế với con tôm càng ngọt lịm bắt lên từ phá thì có lẽ chẳng thú vui nào sánh kịp.

Trời nước Tam Giang tuy hoang sơ nhưng lại cuốn hút lòng người. Chúng tôi rời Tam Giang khi bóng chiều bắt đầu buông sắc đỏ trên bến đò Cồn Tộc. Trên cầu tàu những người khách cuối ngày đang chờ đò vượt bến. Trong ngôi quán nhỏ ven bờ, mùi thơm tôm cá bốc lên ngầy ngật như níu kéo bước chân đi.