Tản mạn về múa rồng

Điệu múa rồng - rắn trên gắn với trò múa cây bông đã chỉ ra đây là một tổ hợp múa nghi lễ phồn thực - một dạng cổ sơ của tính ngưỡng nông nghiệp mà sau này gọi là cầu cho "người yên vật thịnh", "phong điều vũ thuận". ở đó, rồng - rắn là do người múa thể hiện và chưa có đạo cụ (lốt con rồng, con rắn).

Hình ảnh trong một lễ hội múa rồng

Ở làng Mai Đình (xã Thanh Đình, huyện Lâm Thao, Phú Thọ) cũng thuộc đất tổ, có tục rước ông Giải và ở đây chúng ta đã thấy hình tượng khởi phát thô sơ của cái lốt rắn/rồng. Ông Giải là hình rồng bằng một cây tre còn nguyên gốc và cong để làm đầu rồng: gốc tre làm sạch và dán giấy mầu, giấy trang kim làm râu, mắt, bờm rồng; ngọn tre uốn cong, dát giấy làm đuôi rồng; thân tre dán giấy thành lớp như vảy rồng và buộc vào thân rồng một cán tre ngắn có một diều giấy hình thuyền.

Đuôi và thân rồng treo hình tôm, cá, rùa, ba ba... bằng giấy mầu dán trên nan tre. Đám rước ông Giải đi đầu, tiếp đến là kiệu, cùng lễ vật, nghi trượng. Đến đình, ông Giải được cung kính rước vào hậu cung, rồi chủ lễ làm lễ tế cầu một năm mưa thuận gió hòa.

Con rồng tre ở Mai Đình đã chỉ ra sự liên hệ của cái lốt "rồng cứng" này với con rối rồng trong múa rối nước và tuồng, và như được bảo lưu cả trong múa rồng truyền thống hồi đầu thế kỷ 20 mà bằng chứng là tranh Múa rồng thuộc dòng tranh Đông Hồ hay tranh Rước rồng trong sưu tập tranh khắc của Henri Oger (Technique du peuple Annamite, H.1908).

Ở phương Nam, con rồng rơm trong lễ đảo võ (cầu mưa) có thể coi là di duệ của con rồng tre ở Mai Đình. Con rồng rơm được tạo bằng cách bó rơm lại thành lọn dài để làm thân rồng và tạo dáng có đầu có đuôi; cá biệt có nơi đan bằng nan tre thành cái rọ dài rồi phết giấy mầu lên để làm rồng. Cuộc lễ đảo võ là đám rước gồm ông Địa dẫn đường, kế đó là người vác lốt rồng và một đội trai tráng vừa đi vừa hát với động tác bơi thuyền trên cạn theo lời xướng của người làm cái: "Cốc! cốc! hồ bơi/lạy trời mưa xuống/cho dân làm ruộng/lúa đổ đầy kho/dân ăn cho no/dân chèo cho mạnh".

Ra đến sông, người mang rồng lội ra thả rồng xuống nước, đồng thời xô ông Địa xuống sông. Địa ngụp lặn một lát thì ngoi lên. Đám người dự lễ liền hỏi Địa: "Bao giờ mưa?". Địa phải đáp: "Mai mưa", nếu không bị nhận nước lại nhiều lần... đến bao giờ "xin được rồng cho mưa ngay" mới thôi.

Tiến trình của múa rồng "lốt cứng" là như vậy. Bên cạnh đó là múa rồng vải mềm mại và đẹp mắt. Loại múa rồng vải này cũng không dễ xác định được thời điểm xuất hiện dù ngày nay đã rất phổ biến ở Việt Nam.

Rồng trong múa rồng vải là vật linh. Đó là loài rắn có chân, vảy ngũ sắc, đầu lạc đà, sừng nai, mắt quỷ, tai bò, cổ rắn, chân cọp, móng chim ưng, bụng cá sấu. Chuẩn tắc kinh điển là vậy, nhưng trong thực hiện có thể châm chế. áo rồng dùng vải đỏ (cũng có thể mầu khác). Múa rồng luôn có "trái châu".

Dùng một thanh sắt uốn cong hình bán nguyệt, đường kính độ 20 - 22cm, giữa gắn một cây trục để xỏ qua trái cầu đan bằng dây kẽm, bọc vải đỏ. Trái châu này có thể quay tròn quanh trục. Phía dưới trái châu phải gắn bốn lá đồng (hay lục lạc) để tạo âm thanh. Người múa trái châu tuy là phụ nhưng lại là "tác nhân" quan trọng khiến cho rồng chuyển đổi các thế của mình.

Múa rồng có hai hình thức: múa đơn (10 người, chín cán và một châu) và múa đôi (số vũ công gấp đôi). Nghệ nhân múa rồng sử dụng cán để điều khiển con rồng bay, nhảy, đảo lộn... tạo nên những bài diễn theo chủ đề nào đó. Trang phục vũ công đơn giản, gọn gàng và luôn đòi hỏi mầu sắc phải thống nhất.

Đặc điểm chính yếu của múa rồng là "hồng châu dẫn lộ" (người cầm trái châu dẫn đường); còn rồng múa thì "lắc đầu vẫy đuôi", lúc thành hàng chiếc, lúc thành hàng đôi: số lẻ thành hàng, số chẵn thành đôi, trên nhảy dưới lòn, tả xung hữu đột... theo cấu đồ bài bản mà biến hóa đội hình linh hoạt, nhanh lẹ mà nhịp nhàng tạo nên các điệu thức hoàn mỹ.

Đội hình múa rồng đa dạng, cơ bản có hình chữ nhất, hình thang, hình tròn, hình chữ bát... hoặc phức tạp hơn: hoàng long giá, song ngọc khuyên (đôi vòng tròn), hoa hồ điệp (hoa bướm), bán nguyệt... Quy pháp của múa rồng chủ ở sự phối hợp toàn thân: sự ăn ý giữa các vũ công thì rồng mới trở nên sống động, uyển chuyển.

Xem múa rồng sành điệu cần chú ý vào động tác chuyển đổi của cán: lúc thì động tác tự chuyển (xoay vòng), lúc dựng cán, lúc lại bình cán, nghiêng cán, dốc cán, chập cán, chập cán ngược, nâng cán, vai cán, đảo cán, đảnh thắt, thông tháp, lòn cửa, nhảy qua đầu cán... Có để ý đến các động tác đó mới thấy tài năng của mỗi đội múa.