Gia phả là sách ghi chép lại lai lịch, thân thế, sự nghiệp của từng người trong gia tộc, theo thứ tự các đời.

Gia phả là vật thiêng liêng của tộc họ, nó đánh thức ở con người sự hướng về cội nguồn. Cùng với tư tưởng tìm về cội nguồn và sự thiêng hoá, gia phả còn xây dựng được niềm tự hào về dòng họ, nhất là đối với những dòng họ có truyền thống văn hoá hoặc có công lao với cộng đồng, làng xã.

Gia phả dòng họ còn có ý nghĩa giáo dục đạo đức rất lớn. Bởi trong gia phả thường ghi những tấm gương về đạo đức và nghị lực, hình thành trong dòng họ một truyền thống tốt đẹp, tác động tích cực đến các thế hệ đời sau.

Ngoài những ý nghĩa trên, gia phả dòng họ còn là một tư liệu lịch sử và văn hoá đáng tin cậy. Tất nhiên không phải dòng họ nào cũng có người nổi danh với tư cách là nhân vật lịch sử. Song, ở những cuốn gia phả ghi chép công phu qua nhiều đời, chắc chắn có thể tìm thấy bóng dáng hoặc dư âm của lịch sử qua các chi tiết xác thực. Gia phả dòng họ, vì thế xứng đáng là một nguồn bổ sung cho chính sử. Các nhà sử học có thể chắt lọc ở đây những tri thức cần thiết.

Về phương diện văn hoá, gia phả dòng họ có khả năng đóng góp nhiều hơn. Các bậc túc nho xưa thường quan tâm đến các sáng tác văn chương của tổ tiên, ông cha mình. Từ đôi câu đối, một bài văn bia đến những tuyển tập đều được ghi chép trong gia phả. Sự ghi chép này tuy còn tản mạn, sơ sài, song, nếu được chỉnh lý, nó có thể trở thành những tác phẩm quý giá. Ngoài ra, gia phả dòng họ còn đóng vai trò bảo lưu tài liệu về các danh nhân văn hoá nói chung và các tác giả văn học nói riêng.

Việc viết gia phả

Trước khi thực hiện việc viết gia phả, người ta thường lập biểu đồ theo kiểu hình cây hay hình xương cá. Nghĩa là: gốc hay xương sống là thuỷ tổ, còn các nhánh là tổ tiên các đời, nối dòng đến lớp con cháu mới sinh. Với cách viết nào đi chăng nữa, đối với các tiền nhân phải có các mục sau:

- Tên: Gồm tên huý, tên tự, biệt hiệu, thụy hiệu và tên gọi thông thường theo tập quán địa phương? Thuộc đời thứ mấy? Con trai thứ mấy của ông nào? Bà nào? Ngày, tháng, năm sinh (có người còn ghi đựơc cả giờ sinh)? Ngày, tháng, năm mất? Thọ bao nhiêu tuổi? Mộ táng ở đâu? (có người ghi lược cả nguyên táng, cải táng, di táng tại đâu? Vào tháng, năm nào?). Học hành, thi cử, đậu đạt, chức vụ, địa vị lúc sinh thời và truy phong sau khi mất: Thi đậu học vị gì? Khoa nào? Triều nào? Nhận chức vị gì? Năm nào? được ban khen và hưởng tước lộc gì? Sau khi mất được truy phong chức gì? Tước gì? (Đối với những vị hiển đạt thì mục này rất dài).

- Vợ: Chánh thất, kế thất, thứ thất...

Họ tên, con gái thứ mấy của ông nào, bà nào? Quê ở đâu? Các mục ngày, tháng, năm sinh, ngày, tháng, năm mất, tuổi thọ, mộ, đều ghi từng người như trên. Nếu có thi đậu hoặc có chức tước, địa vị, được ban thưởng riêng thì ghi thêm.

- Con: Ghi theo thứ tự năm sinh, nếu nhiều vợ thì ghi rõ con bà nào? Con gái thì cước chú kỹ: Con gái thứ mấy, đã lấy chồng thì ghi tên họ chồng, năm sinh, con ông bà nào, quê quán, đậu đạt, chức tước? Sinh con mấy trai mấy gái, tên gì? (Con gái có cước chú còn con trai không cần vì có mục riêng từng người thuộc đời sau).

Những gương sáng, những tính cách, hành trạng đặc biệt, hoặc những công đức đối với làng xã, họ hàng, xóm giềng...

Ngoài những mục ghi tên, gia phả nhiều họ còn lưu lại nhiều sự tích đặc biệt của các vị tiên tổ, những câu đối, những áng văn hay, những bài thuốc gia truyền... đó là những tài sản quý giá mà chúng ta để thất truyền, chưa biết khai phá.

Những nội dung ghi trên chỉ có tính chất gợi ý với các bậc phụ huynh trưởng các họ, đang chăm lo công việc phổ biến và tục biên gia phả dành cho con cháu đời sau. Còn phần trên gia phả hoàn chỉnh hay sơ sài, các cụ còn giành lại cho ta được bao nhiêu biết bấy nhiêu ai dám sáng tác thêm? Tuy nhiên, nếu tìm đựơc quốc sư, hoặc trong gia phả, thần phả khác những tư liệu liên quan thì có thể cước chú kỹ, giúp cho đời sau thêm sáng tỏ.

Gia phả được coi là hoàn chỉnh, phải là một gia phả được ghi chép rõ ràng, chữ nghĩa chân phương, có ghi rõ tên người sao lục, biên soạn thuộc đời thứ mấy, năm nào, triều vua nào, căn cứ vào bản nào, tên người tục biên qua các đời cũng cần có cước chú rõ ràng. Đầu gia phải có lời tựa ghi được nguồn gốc xuất xứ của thuỷ tổ, có cứ liệu gốc xuất xứ của thuỷ tổ, cứ liệu thành văn hay truyền ngôn.