Vàng mã - xin lộc trong phong tục của người Việt

Ngay từ khi con người bắt đầu hiểu biết, họ đã cảm thấy hình như có một thế lực nào đó, siêu nhiên, chi phối được tới cuộc sống của mình. Thế lực ấy vô hình nhưng bất biến, cao điệu, đầy quyền năng và có đâu đó tận miền trời xanh.

Vàng mã đi sâu vào phong tục thờ cúng của người Viêt

Phát hiện lửa khói, ở lĩnh vực tinh thần, con người mới như giải quyết được niềm ước vọng tiếp cận với thần linh. Những cuộc lễ lạt phức tạp dần theo dòng trôi chảy của lịch sử và xã hội, để rồi mọi của cải dễ dàng được quy tụ về nơi thần điện. Việc sử dụng vàng mã ở Việt Nam  là ảnh hưởng từ Trung Hoa. Lịch sử Trung Quốc cho biết rằng: thời thượng cổ, người chết thường đuợc bó bằng cây củi, rồi đem để nơi hoang vắng, tới đời Hoàng đế (1697 Trc CN) mới đem chôn. Đương thời người ta quan niệm chết là chuyển kiếp sang sống ở cõi khác. Vì thế, dần dần người chết cũng được chia của để chôn theo. Thời nhà Ân (1765 Trc CN) đồ tế khí là đồ dùng thực trong cuộc sống, song, dần dần đồ thiết dụng  không đủ cho cả người sống, nên đến nhà Chu (1122 Trc CN), khi xã hội quý phái (từ Thiên tử cho tới đại phu) và tiện dân (từ sĩ phu đến thứ dân) thì đồ tế khi cũng “phân hoá”.

Quý phái mới được chôn theo đồ tế khí (đồ thật) còn tiện chỉ dùng quỷ khí (quỷ khí đã có từ thời nhà Hạ 2205 Trc CN) và có thể coi quỷ khí là tiền thân của đồ mã về sau. Thời này, vua quan ăn chơi tàn bạo, khi chết thường chôn theo những người được vua yêu thích một câu chuyện đau thương kể rằng: Tấn Mục Công (Khắc Nhâm) chết, tất nhiên sẽ chôn sống theo vua ba người anh em họ, mà sinh thời Mục Công yêu quý. Nhưng, nhân dân nước này rất thương tiếc ba hiền tài và hàng trăm người nguyện thế mạng. Để yên lòng dân, người ta đã làm hình người bằng cỏ để thay thế. Đó là một bước tiến gần hơn tới việc khẳng định sự cần thiết của đồ mã.

Năm 105, Trung Quốc phát minh ra giấy, nhưng phải tới năm Khai Nguyên thứ 26 (nưm 737), vua Huyền Tôn mới sử dụng sáng kiến của quan trưởng sử là Vương Dư làm mã vàng bạc, giấy tiền…để thay thế đồ thật dùng trong tang ma tế tự. Từ đó những hình tượng về con người liên quan, áo quần, nhà cửa, vật dụng, súc vật…. Cũng được làm bằng giấy để thay thế vật thực.

Từ đây đồ vàng mã hình thành và phát triển.

Suy cho cùng, trong buổi khởi nguyên, đồ vàng mã, ở mặt nào đó, đã mang tính tiến bộ, tiết kiệm được vật dụng, hạn chế được sự tàn ác, đáp ứng được nhu cầu về tâm linh của nhiều người. Song, vượt qua giai đoạn đầu này, nhất là khi vai trò của thương mại ngày một phát triển, đã góp phần đẩy nhanh hiện tượng “thánh một cân, trần một yến” khiến cho đồ vàng mã “lên ngôi” trong sự tiêu cực xã hội.

Đồ mã Việt có nhiều loại, tích cực cũng có (như đồ chơi rằm tháng tám). Mà tiêu cực thì khá nhiều (phục vụ tín ngưỡng). Với lập luận “dương sao âm vậy”, người ta đã đẩy đồ mã ra khỏi ý nghĩa khởi nguyên, lo hồn người đã chết thiếu thốn, và nhất là xuất phát từ “ghen vợ ghen chồng không bằng ghen đồng ghen bóng” mà đồ mã được đua nhau làm nhiều làm lớn để gửi sang thế giới bên kia, hoặc để “hối lộ” cho thần linh. Suy cho cùng, vàng mã vừa đủ sẽ làm đẹp bàn thờ, biểu hiện lòng tôn kính. Vàng mã đủ loại, tân cổ giao duyên, nhiều quá giới hạn, chỉ dẫn tới mê tín dị đoan, trần tục hoá thần linh, làm nặng nề cho kiếp đời đã qua, và kẻ có lợi ích chỉ là bọn đồng cốt.

- Ngày xuân, vàng mã được đua nhau đem tới thiêu hoá ở các di tích tín ngưỡng. Và, tới nay kinh tế thị trường đã góp phần làm xô bồ trong lễ bãi, để cho sau giao thừa, bên cạnh tục đốt vàng mã thì cây cỏ ở nhiều di tích còn bị xơ xác vì tệ hái lộc. Thực ra, cành cây non, con hươu cũng gọi là lộc, đồng âm với lộc về của cải và tước lộc, nên cây bị mang vạ. Trong tạo hình xưa vào cuối thế kỷ XVII ở đền Phù Đổng đã có hình tượng bắt hươu và bắn chim với hàng chữ đề bên “Quân tử trúc tố tâm phùng mỹ lộc, trượng phu tùng ngưỡng diện xạ phượng hoàng”. Song hươu đâu dễ bắt, nên trước giao thừa, tâm thanh thản, ông chủ gia đình thường lên chùa lễ Phật rồi khi giao thừa xin một cành non gọi là lộc cầu may, đem về lấy khước, tất nhiên cành lộc đã được nhà chùa chuẩn bị. Tới nay, do hiểu sai ý nghĩa, nhiều người tới bẻ vội một cành cây, càng to càng tốt, và đã đẩy một hiện tượng văn hoá sang lĩnh vực thô tục với lòng tin thô thiển.

- Một hiện tượng khá phổ biến khác trong tục đầu xuân là xin thẻ. Trước đây người xin thẻ đem đồ lễ, vàng hương lên lễ Thần Phật, khấn việc cầu xin rồi cầm ống thẻ sóc sao cho bật ra một que (thẻ thường là que tre vot mỏng, có ghi/khắc số ở đầu cắm vào ống), theo số thẻ mà xin tờ quẻ, trong đó có ghi về: bản mệnh, gia trạch, cầu danh, cầu hôn, cầu tự, phần mộ, cầu tài, xuất hành, tật bệnh, thất vật… Xin quẻ thẻ là một hiện tượng thông linh, tìm lời mách bảo của thần về vận mệnh của mình trong năm. Nhưng nếu tin tưởng tuyệt đối vào lời thẻ thì thường người ta dễ thụ động  với cuộc sống, dẫn đến lo lắng hoặc vui mừng vu vơ, thiếu bản lĩnh.. Ngày nay việc lấy thẻ càng trở nên nhảm nhí, nhiều kẻ lợi dụng lòng tin của khách hành hương (nhất là ở chùa Hương) mà bán thẻ ở ngoài đền, với đầy lời bịp bợm. Xin thẻ là hiện tượng mê tín dị đoan của những người văn hoá thấp.

Ba hiện tượng trên khi xem xét trong thực tiễn đều phải xử lí rất cẩn thận và kiên quyết. Bởi lẽ, một số người cho người những hiện tượng này gắn bó với văn hoá tâm linh và tín ngưỡng của người dân. Thực ra, vấn đề không phải như vậy. Thông tư hướng dẫn thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang và lễ hội của Bộ văn hoá Thông tin do Bộ trưởng Nguyễn Khoa Điểm ký ngày 11/7/1998 đã ghi rõ: “Cấm đốt đồ mã (hình nhân, nhà lầu, xe cộ, đô la, séc…) tại các di tích lịch sử văn hoá và trong ngày hộ”. Đó là công việc mà mọi người dân phải triệt để tuân theo.