Diễn ra một tuần một lần, cũng có thể một tháng một lần, tuỳ từng địa phương, chợ phiên chính là nơi bộc lộ rõ nhất bản sắc văn hoá của đồng bào các dân tộc miền núi vùng Tây Bắc.

Một nét riêng truyền thống

Đã thành truyền thống, cứ đến ngày chợ họp thì không kể là ai, giàu sang hay nghèo khó, đều cố gắng có mặt như một lời hẹn ước. Ngay từ sáng sớm tinh mơ, đồng bào các dân tộc quanh vùng đã nô nức xuống chợ. Những cô gái Thái, những cô gái H'mông trong những bộ váy áo sắc sỡ; những chàng trai trẻ người Khơ Mú bên những gùi hàng, kẻ địu con che ô, người dắt ngựa, hàng hoá đủ cả, từ ngô, thóc, thảo quả, cá tôm và các loại thịt rừng…\

Người Khơmú bán hàng ớt khô tại chợ phiên

Chợ là một khu đất rộng, nằm ngay dưới chân núi, nơi có nhiều thuận lợi về giao thông, để cho “người bản xa, bản gần, bản trên núi, bản dưới xuôi” cũng đều đến được. Những người đi chợ có thể đi bộ, cưỡi ngựa hoặc đi xe máy, nếu có điều kiện, nhưng hầu hết đều phải chuẩn bị từ rất sớm. Ngay từ đêm, lúc bản làng còn chìm trong giấc ngủ, thì những người xuống chợ đã phải thức dậy và chuẩn bị mọi thứ, dù là ít ỏi, để lên đường cho kịp phiên chợ.

Tại chợ phiên, người bán người mua tấp nập, nhưng vui vẻ, không hề có sự bon chen hay tranh giành giá cả như ở dưới xuôi. Người ta cũng không nói thách nhiều. Có thể dễ dàng nhận ra sự hồn nhiên, mộc mạc, ít mánh khoé toan tính trong thói quen mua bán của những cư dân vùng cao này. Họ mua hàng thường nhằm vào chất lượng, hoặc sở thích. Nếu ưng một món đồ nào đó, thường họ xem rất kĩ sau đó mới hỏi giá, nếu giá hơi cao so với túi tiền, họ có thể trả thấp hơn một chút, nhưng nếu chất lượng món đồ làm vừa lòng họ, họ cũng không hề mặc cả.

Ấy là một nét đẹp mà không phải ở đâu cũng có. Người ta đến chợ phiên không đề cao tính thương mại. Hàng hoá đôi khi chỉ là một sọt rau, một bao đỗ, một lít rượu, một ít mật ong, cũng có người mang đến một con bò, một đôi lợn, con gà… Bán được hay không không mấy quan trọng. Có người đi cả nửa ngày đường đến chợ chỉ để mua một đôi pin, hoặc một vài nhu yếu phẩm cần thiết khác,  cũng có người chỉ đi bán một con gà, hoặc đơn giản chỉ ăn một bát phở. Tất nhiên cũng không hiếm những người chỉ đến vì mục đích đi chơi hay gặp lại bạn bè, người yêu, mong ôn lại chút tình xưa cũ.

Ngoài việc trao đổi hàng hoá, các cư dân trong vùng coi chợ phiên là dịp người thân, bạn bè, anh em gặp gỡ, trao đổi kinh nghiệm, giao lưu tình cảm, nắm bắt thông tin. Bên quán rượu nhỏ, họ có thể nói với nhau về thời tiết, về giá cả, về mùa màng thu nhập, hoặc đơn giản chỉ để thư giãn vui chơi sau những ngày lao dộng vất vả. Cũng có người đi chợ mang theo cả Khèn, cả Radio, để vừa mua bán, vừa mở đài hay thổi Khèn cho vui. Trong một không khí thân mật gần gũi, ai nấy đều tỏ ra vui vẻ và dễ hoà đồng.