Nói chung, trong cả đời người, cứ 10 người đàn ông chúng ta, thế
nào cũng có 1 người phải giải phẫu vì bị to nhiếp hộ tuyến (protatic
hyperplasia). Bệnh to nhiếp hộ tuyến không phải là ung thư nhiếp
hộ tuyến, và cũng không đưa đến ung thư nhiếp hộ tuyến.
Triệu chứng
Người bệnh trước vẫn tiểu không sao, nay thấy đứng lâu hơn bình
thường mới bắt đầu tiểu được. Đồng thời, dòng nước tiểu cũng nhỏ
và yếu hơn trước, có khi ngập ngừng, không ra liên tục. Đi tiểu
xong, mà vẫn có cảm giác như chưa tiểu hết. Rồi quái lạ, tiểu
xong, đã cho vào, một lúc nước tiểu còn nhỉ ra lại.
Khi nhiếp hộ
tuyến càng lúc càng to, bệnh tiến đến giai đoạn nặng hơn, nước
tiểu thường ứ lại trong bọng đái. Người bệnh đi tiểu nhiều lần,
có khi cứ 15 hay 30 phút lại phải viếng phòng tắm. Ban đêm, bệnh
cũng chẳng cho yên, mắt nhắm mắt mở cũng phải dậy nhiều lần để
đi tiểu.
(Nhưng, tiểu
nhiều lần và tiểu đêm cũng có thể gây do uống nước nhiều, dùng
nhiều cà-phê quá (hoặc những thức uống chứa chất cà-phê), bệnh
tiểu đường, căng thẳng tinh thần (stress), ... Khó ngủ cũng
khiến ta hay tiểu đêm. Vậy, đi khám bác sĩ, bạn nên chú ý những
điểm này, kể với bác sĩ rằng bạn uống nước thường thôi, không
dùng nhiều cà-phê đâu, không bị bệnh tiểu đường, tinh thần cũng
chẳng có gì căng thẳng..., để giúp bác sĩ định bệnh nhanh chóng).
Có khi, người
bệnh bất ngờ bí tiểu khi uống rượu, hoặc dùng một thuốc có tác
dụng “anticholinergic” (như các thuốc chữa dị ứng mũi Dimetapp,
Actifed, Cholor-Trimeton, ...., thuốc chữa bệnh sầu buồn
tricyclic antidepressants, ...), hoặc do bị nhiễm trùng bọng đái.
Khi nước tiểu ứ
đọng nhiều trong bọng đái vì tuyến nhiếp hộ bị to, bọng đái dễ
nhiễm trùng. Người bệnh tiểu đã khó, nay càng khó hơn, và thêm
tiểu rát, buốt, có khi còn ra máu. Tệ hơn nữa, còn không nín
tiểu được, mót tiểu là phải đi ngay. Vùng bọng đái phía bụng
dưới người bệnh cảm thấy đau, khó chịu.
Không chữa trị,
các chú vi trùng không bị tiêu diệt, thừa thắng xông lên, bò
ngược lên các ống dẫn tiểu (ureters), đổ bộ lên thận. “Phe ta”
lúc đó có thêm các triệu chứng của bệnh nhiễm trùng thận (pyelonephritis).
Nguy hiểm hơn, vi trùng từ thận có thể vào máu gây nhiễm trùng
máu, và theo máu đến tấn công các cơ quan khác. Khi vi trùng đã
tấn công lên đến thận, người bệnh đột nhiên bị nóng sốt (có thể
cao đến 103 độ F), lạnh run, nhức mỏi khắp người, buồn nôn, ói
mửa và tiêu chảy. Người bệnh bị đau một hay bên lưng dưới, vùng
thận. Triệu chứng xảy ra nhanh chóng trong vòng vài giờ hay một
ngày. Trong giai đoạn này, với triệu chứng nóng sốt và lạnh run,
có người tưởng mình bị sốt rét. Có người lại tưởng mình ăn trúng
độc vì bị buồn nôn, ói mửa, tiêu chảy.
Tuyến nhiếp hộ
nằm ngay trước trực tràng (rectum: phần cuối của bộ tiêu hóa,
phía trên hậu môn). Thỉnh thoảng, cũng có người bị to tuyến
nhiếp hộ bị bón, vì tuyến nhiếp hộ lớn phình ra phía sau, làm
hẹp trực tràng. Cũng có những người bệnh khác không hề có triệu
chứng, hoặc triệu chứng rất nhẹ, nhưng đường tiểu phía dưới bị
tuyến nhiếp hộ to làm nghẹt, nên phía trên, các ống dẫn tiểu và
thận bị phình to. Ấy, đừng tưởng thận phình to hơn bình thường
là thận khỏe. Ngược lại, thận có thể bị suy dần. Thận mà càng
lúc càng suy thì người bệnh nguy to, có cơ phải lọc hay thay
thận.
Định bệnh
Nếu bạn có
những triệu chứng kể trên, làm thế nào bác sĩ có thể xác định
được là: “Ồ, nhiếp hộ tuyến bạn bị to rồi đây”?.
Giản dị nhất là
thăm khám trực tràng (rectal examination). Xin nhắc lại, nhiếp
hộ tuyến nằm phía dưới bọng đái, bao quanh một phần ống tiểu, và
ở ngay phía trước trực tràng. Thò ngón tay trỏ qua hậu môn bạn,
vào tận trực tràng, bác sĩ có thể thăm được mặt sau của nhiếp hộ
tuyến. Bác sĩ có thể sờ thấy nhiếp hộ tuyến to hơn bình thường,
nhưng vẫn cân xứng, sờ giống như sờ vào đầu mũi. (Nếu bạn tò mò
muốn biết nhiếp hộ tuyến của mình cứng mềm thế nào, bạn có thể
tự sờ đầu mũi của mình). Một nhiếp hộ tuyến bị ung thư thường
cứng hơn nhiều, lại có thể bên to bên bé, hoặc có những chỗ
phồng lên, cứng hơn những chỗ khác (hard nodules). Khám phá ung
thư nhiếp hộ tuyến bằng cách hàng năm, kể từ tuổi 50, đi khám
nhiếp hộ tuyến và thử máu tìm một chất đặc biệt gọi là PSA (prostatic
specific antigen). Xin hẹn bạn vào một dịp khác, mình sẽ nói
chuyện nhiều về bệnh ung thư nhiếp hộ tuyến.
Tuy nhiên, vóc
dáng của nhiếp hộ tuyến sờ thấy qua sự thăm khám trực tràng
không đi đôi với sự nặng nhẹ của triệu chứng. Có những nhiếp hộ
tuyến sờ thấy bình thường, nhưng gây triệu chứng, vì nó to đặc
bên trong làm hẹp ống tiểu. Ngược lại, có những nhiếp hộ tuyến
sờ thấy to lắm, nhưng lại không gây triệu chứng.
Sau khi thăm
khám, bác sĩ sẽ thử nước tiểu và đo lượng “creatinine” trong máu
bạn để xem thận bạn còn tốt hay không (lượng creatine trong máu
phản ánh chức năng thận, càng lên cao, chứng tỏ thận càng suy).
Nếu bạn trên 50, bác sĩ thử luôn cả lượng PSA trong máu, để truy
tìm ung thư nhiếp hộ tuyến.
Nếu mọi thứ đều
bình thường, và xem ra các triệu chứng không làm phiền bạn bao
nhiêu (điều này mang nhiều tính chủ quan: với các triệu chứng do
to nhiếp hộ tuyến gây ra, có người chẳng lấy gì làm phiền, có
người rất lấy làm khó chịu), chúng ta ngừng ở đây, không cần tìm
hiểu thêm, bạn cũng chưa cần chữa trị. Bạn có thể yên tâm, chỉ
cần thỉnh thoảng ghé thăm bác sĩ, cho biết tình hình.
Còn bạn cho
rằng bạn không còn chịu đựng được nữa, cái tuyến nhiếp hộ nó làm
phiền bạn quá lắm? A, trong trường hợp này, bác sĩ có thể sẽ đo
sức tiểu của bạn (urinary flow rate), xem trong 1 giây, bạn tiểu
được bao nhiêu nước tiểu. Nếu trong 1 giây, bạn chỉ tiểu ra
không đến 10 ml nước tiểu: vấn đề của bạn nặng đấy. Nếu trong 1
giây, bạn tiểu được những trên 15 ml nước tiểu, vấn đề còn nhẹ
thôi, bạn bực bội với cái nhiếp hộ tuyến bạn, bạn hơi khó tính
một chút. Bạn còn nghi ngờ, chưa hài lòng, kêu rằng bạn vẫn khổ
sở vì những triệu chứng nhất định là do cái nhiếp hộ tuyến gây
ra? Thế thì ta làm thêm trắc nghiệm đo lượng nước tiểu còn sót
lại trong bọng đái sau khi đi tiểu (measurement of the residual
urine volume after voiding): nếu trắc nghiệm này cũng bình
thường nốt, không có mấy nước tiểu sót lại trong bọng đái lúc
bạn đã tiểu xong, bệnh của bạn còn nhẹ lắm.
Tổng hợp tất cả
những dữ kiện kể trên, chúng ta sẽ cùng lượng định vấn đề của
bạn nặng hay nhẹ, cần chữa trị ra sao.
Chữa trị
Trước kia, khi
to nhiếp hộ tuyến đã gây triệu chứng khá khá, đường lối giải
quyết vấn đề là giải phẫu cắt bỏ tuyến. Gần đây, với những thuốc
uống được cho dùng vào mục đích chữa to nhiếp hộ tuyến, nhiều
trường hợp bệnh tránh được giải phẫu.
Giải phẫu có
những nguy hiểm của giải phẫu, nhất là cho những vị trên 80 tuổi.
Chẳng hạn, chảy máu, nhiễm trùng sau giải phẫu. Có người bị bất
lực (impotence) sau khi mổ cắt tuyến nhiếp hộ.
Nhiều tuyến
nhiếp hộ to, nhưng rất dễ thương, chẳng bao giờ gây vấn đề cho
chủ nó cả. Biết nó to chỉ vì khi đi khám nhiếp hộ tuyến hàng năm
(từ tuổi 50 trở đi) để tìm ung thư, tình cờ bác sĩ thấy nó to.
Đối với những nhiếp hộ tuyến to nhưng dễ thương như vậy, cứ để
yên nó đấy, mỗi năm chỉ cần thăm nó lại một lần là đủ.
Còn với những
tuyến nhiếp hộ đã nổi loạn, cứ làm chảy máu đường tiểu, gây
nhiễm trùng đường tiểu nhiều lần, tạo sạn bọng đái, gây bí tiểu
cấp tính, hoặc khiến thận đã phình to và đang kêu cứu, ta còn
tiếc nó làm gì nhỉ. Cứ giao cái tuyến nhiếp hộ cho con dao của
bác sĩ giải phẫu tiết niệu (urologist). Giải phẫu cắt bỏ nhiếp
hộ tuyến qua ống soi (transurethral resection of the prostate)
sẽ giải quyết tận gốc vấn đề. Trong những trường hợp tuyến nhiếp
hộ lớn quá, bác sĩ tiết niệu phải cắt bỏ tuyến qua đường mổ bụng.
Phương pháp giải phẫu này nay ít được dùng hơn phương pháp giải
phẫu qua ống soi, vì gây nhiều biến chứng hơn, và người bệnh
phải nằm nhà thương lâu hơn. Các phương pháp khác dùng giải
quyết vấn đề như nông rộng bằng một bóng nhỏ (balloon
dilatation), đặt một dụng cụ vào tuyến nhiếp hộ để nới rộng ống
tiểu (placement of prostatic stents), đốt bằng nhiệt
(hyperthermia, thermotherapy), đốt bằng laser (laser ablation),
tuy ít gây nguy hiểm hơn giải phẫu, nhưng ít thành công hơn, và
thường chỉ cho kết quả tạm thời.
Ở giữa hai
thành phần nhiếp hộ tuyến to nhưng dễ thương không gây triệu
chứng nên ta cứ để nó đấy, và nhiếp hộ tuyến to đã từng gây biến
chứng nên cần mổ, cũng có những thành phần nhiếp hộ tuyến to
thuộc loại lừng chừng, gây nhiều triệu chứng từ nhẹ tới nặng.
Với những tuyến nhiếp hộ lừng chừng gây triệu chừng nhẹ (mild
symptoms), ta không cần chữa, chỉ cần theo dõi hàng năm. Nhiều
nhiếp hộ tuyến to, chỉ gây triệu chứng nhẹ, sau nhiều năm vẫn
không nặng thêm, hoặc ngay cả bớt dần, dù không thuốc men gì cả.
Đa số người có triệu chứng nhẹ chọn giải pháp này: không dùng
thuốc hoặc giải phẫu, và đến xem bác sĩ nếu bệnh tiến triển hơn,
hoặc chỉ cần trở lại hàng năm thăm bác sĩ nếu bệnh vẫn ổn định
và không nặng hơn. Phương pháp chữa trị này được đặt tên
“watchful waiting” (chờ xem).
Trong những trường hợp nặng hơn chút nữa (moderate symptoms:
nặng vừa), người bệnh có hai lựa chọn: hoặc giải phẫu, hoặc dùng
thuốc. Lại nặng hơn nữa, là những trường hợp người bệnh thực sự
đau khổ vì cái tuyến nhiếp hộ không biết điều của mình (severe
symptoms), trong trường hợp này chúng ta nên chọn phương cách
giải phẫu để dứt khoát giải quyết vấn đề.
Ở Mỹ, có hai
loại thuốc được Cơ quan Kiểm soát Thực và Dược phẩm (FDA: Food
and Drug Administration) cho dùng để chữa bệnh to nhiếp hộ tuyến:
1.
Alpha-adrenergic blockers:
Gồm các thuốc
terazosin, doxazosin, tamsulosin, và alfuzosin. Thuốc cũ
minipress thỉnh thoảng cũng được dùng, nhưng không được chuộng
bằng 4 thuốc mới trên.
Các thuốc khiến các bắp thịt ở cổ bọng đái, và các bắp thịt ở
phần ống tiểu bị tuyến nhiếp hộ bao quanh bớt thắt chặt, do đó
giúp nước tiểu đi qua chỗ hẹp dễ dàng hơn. Sau 2-3 tuần dùng
thuốc, triệu chứng của bạn sẽ thuyên giảm nhiều.
Hai thuốc terazosin và doxazosincòn cũng có công dụng chữa bệnh
cao áp huyết. Người vừa cao áp huyết, vừa to nhiếp hộ tuyến,
dùng hai thuốc này rất tiện lợi.
2. 5
alpha-reductase inhibitor:
Gồm hai thuốc finasteride và dutasteride. Chúng làm nhiếp hộ
tuyến từ từ nhỏ lại, khiến triệu chứng thuyên giảm dần. Công
hiệu của chúng chậm, khoảng 6 tháng đến 1 năm. Cả hai thuốc có
thể làm giảm dục tính.
